Somut olmayan kültürel miras bağlamında İstanbul sokak lezzetleri
Istanbul street foods in the context of intangible cultural heritage
- Tez No: 988819
- Danışmanlar: PROF. DR. MUHARREM KAYA
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Halk Bilimi (Folklor), Folklore
- Anahtar Kelimeler: Gastronomi, Somut olmayan kültürel miras, Türk dili ve edebiyatı, Türk halk edebiyatı, İstanbul, Gastronomy, Intangible cultural heritage, Turkish language and literature, Turkish public literature, Istanbul
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İstanbul sokakları, yalnızca insanların gelip geçtiği fiziksel mekânlar değildir. Seslerin, kokuların, tatların ve bu tatlar etrafında örülen anlatıların üst üste biriktiği canlı kültürel katmanlardır. Sokak lezzetleri ise bu katmanlar içinde hem gündelik hayatın sürekliliğini sağlayan pratikler hem de kuşaklar boyunca aktarılan kolektif belleğin taşıyıcıları olarak varlık göstermektedir. Bu çalışma, İstanbul sokak lezzetlerini Somut Olmayan Kültürel Miras (SOKÜM) bağlamında ele alarak, yeme-içme pratiklerinin yalnızca beslenme ihtiyacına indirgenemeyecek çok katmanlı bir kültürel yapı sunduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Tez, UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras yaklaşımı ile Türkiye'nin bu alandaki ulusal ve uluslararası faaliyetlerini kuramsal bir çerçevede ele almakta; Türk mutfak kültürünün Orta Asya'dan günümüze uzanan tarihsel gelişimini ve İstanbul'un bu süreklilik içindeki özgün konumunu irdelemektedir. Bu tarihsel ve kültürel arka plan, sözlü ve yazılı edebî metinler aracılığıyla takip edilerek, yemeğin Türk edebiyatında nasıl bir anlam dünyası kurduğu gösterilmektedir. Çalışmanın saha boyutunu ise İstanbul'un farklı semtlerinde aktif üretim yapan on beş sokak lezzeti ustasıyla gerçekleştirilen derinlemesine görüşmeler, dijital medya arşivleri ve bu ustalara ilişkin kamuya açık dijital platformlardaki müşteri yorumları oluşturmaktadır. Usta anlatıları aracılığıyla mesleğin üretim ve aktarım süreçleri incelenmiş; dijital yorumların tematik analiziyle de mirasın kamusal alımlanışı bağlamında güven, aidiyet ve duyusal bellek karşılıkları irdelenmiştir. Elde edilen bu çok katmanlı veriler, geleneksel zanaatkârlık, toplumsal paylaşım, kuşaktan kuşağa aktarım, sözlü anlatım ve kültürel kimlik sürekliliği olmak üzere belirlenen beş SOKÜM kriteri çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Buna ek olarak, ustaların mekânsal dağılımını görünür kılmak amacıyla dijital bir lezzet atlası oluşturulmuş; sokak lezzetlerinin kentsel hafızayla kurduğu ilişki harita üzerinden okunabilir hâle getirilmiştir. Çalışma, İstanbul sokak lezzetlerini geçmişin durağan bir kalıntısı olmaktan ziyade, yaşayan, dönüşen ve aktarılmaya devam eden dinamik bir kültürel miras alanı olarak konumlandırmaktadır. Bu yaklaşım, söz konusu pratiklerin SOKÜM kapsamında korunması ve sürdürülebilirliğine dair değerlendirmeler için yeni bir zemin sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
The streets of Istanbul are not merely physical spaces through which people pass; they are vibrant cultural layers where sounds, smells, tastes, and narratives woven around these tastes accumulate. Within these layers, street flavors exist both as practices ensuring the continuity of daily life and as carriers of collective memory transmitted across generations. This study addresses Istanbul's street flavors within the context of Intangible Cultural Heritage (ICH), aiming to demonstrate that eating and drinking practices present a multi-layered cultural structure that cannot be reduced solely to nutritional needs. The thesis discusses UNESCO's approach to Intangible Cultural Heritage and Türkiye's national and international activities in this field within a theoretical framework; it examines the historical development of Turkish culinary culture from Central Asia to the present and analyzes Istanbul's unique position within this continuity. This historical and cultural background is traced through oral and written literary texts, illustrating the semantic world constructed by food in Turkish literature. The field study component consists of in-depth interviews with fifteen street flavor masters actively producing in various districts of Istanbul, digital media archives, and publicly available customer reviews on digital platforms regarding these masters. Through the narratives of the masters, the production and transmission processes of the profession were examined; through the thematic analysis of digital reviews, the public reception of the heritage was analyzed in terms of trust, belonging, and sensory memory. These multi-layered data were evaluated with a holistic approach within the framework of five determined ICH criteria: traditional craftsmanship, social sharing, intergenerational transmission, oral expression, and continuity of cultural identity. Additionally, a digital flavor atlas was created to visualize the spatial distribution of the masters, making the relationship between street flavors and urban memory readable through a map. This study positions Istanbul street flavors not as static remnants of the past, but as a dynamic cultural heritage area that lives, transforms, and continues to be transmitted. This approach offers a new ground for evaluations regarding the safeguarding and sustainability of these practices within the scope of ICH.
Benzer Tezler
- Türkiye'nin ve Fransa'nın paylaşılan / ortak kültürel mirasının korunmasına yönelik bir değerlendirme: Beyoğlu (Pera) Tomtom mahallesi örneği
Assessing the preservation of shared cultural heritage between Türkiye and France: The case of Tomtom neighborhood, Beyoğlu (Pera)
BERCESTE KALAFAT
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KORAY GÜLER
- İstanbul'un tarihî çevresinin değişimi üzerine sinematografik bir inceleme
A cinematographic examination of the transformation of Istanbul's historic environment
LEILA NOROUZI HASANBAROUGH
Doktora
Türkçe
2026
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BURCU SELCEN COŞKUN
- Batum Burunbaşı Mevkii'nde Aziziye şehrinin kuruluşu, mimarisi ve Osmanlı Dönemi yapıları (1864-1878)
The establishment, architecture and Ottoman buildings of the city Aziziye in Burunbasi district of Batumi (1864-1878)
SELMA SALTOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYGÜL AĞIR
- Kültürel mirasın sürdürülebilir korunmasında turizm etkilerinin Yedikule Kültür Rotası örneği üzerinden değerlendirilmesi
An evaluation of the effects of tourism on sustainable preservation of the cultural heritage through a case study of Yedikule Cultural Route
FATMA ESRA TORAMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
MimarlıkFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MİNE ESMER
- Karagöz ve kukla ustalarının somut olmayan kültürel miras kapsamında yaşayan insan hazineleri bağlamında incelenmesi: İstanbul örneği
Examination of Karagöz and puppet masters in the context of human treasures living within the scope of intangible cultural heritage: The example of Istanbul
MISRA ÇEKİÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Halk Bilimi (Folklor)İstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDULKADİR EMEKSİZ