Müteahhirûn dönemi Eş'arî kelâmına göre insan fiilleri ve sorumluluğu bağlamında teklîf-i mâ lâ yutâk
Human actions and responsibility according to Ash'ari theology in the late period in the context of taklīf mā lā yutāq
- Tez No: 992524
- Danışmanlar: PROF. DR. İBRAHİM KAPLAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İnsan imtihan edilmek üzere yaratılmış ve teklife muhatap kılınmıştır. Diğer canlılardan ayrılan bu yönü sebebiyle insan ve fiilleri ahlak, din, felsefe ve kelâm alanlarında tartışılagelmiştir. İnsanın fiillerini oluşturmaya yönelik motivasyonu ve kuralları kişinin teklif anlayışıyla beraber şekillenmektedir. Nitekim insanın teklîf-i mâ lâ yutâk konusuna yaklaşımı da davranışlarının niteliğini etkileyen bir meseledir. İnsan, gücünün yetmediği bir şeyle sorumlu tutulabilmenin imkanını ve câiziyetini merak etmiştir. Nitekim böyle bir durumla karşı karşıya kalmanın gerilimini yaşayan insanın zihninde cevabını beklediği bazı soru işaretleri belirmektedir. İlgili konu adalet, ahlak, hüsün-kubuh, hidayet-dalalet, tevfik-hızlan kavramları çerçevesinde bir tartışma alanı oluşturmuştur. Bu tartışma alanı içerisinde kelâm ekollerinin Allah'ı tenzih etme titizliklerinden beslendiğini söylemek mümkündür. Fakat ortak niyetleri her ne kadar aynı olsa da ekollerin tanrı-insan tasavvurlarının farklılığı mezkur konuda muhalif görüşler ortaya koymalarına sebep olmuştur. Nitekim Eş'ariyye'de ilahî ilim, ilahî kudret ve ilahî irade vurgusu ön plana çıkarken Mu'tezile'de ilahî adalet, Mâtüridiyye'de ise ilahî hikmet vurgusu göze çarpmaktadır. Elbette bu yorum farklılıkları tanrı-insan tasavvurlarına indirgemeci bir yaklaşım olarak anlaşılmamalıdır. Zira güç-fiil birlikteliği istitaatın kapsamı ve sınırları da bu konuyu şekillendiren önemli unsurlardır. IV Müteahhirûn dönemi Eş'arî âlimleri de güç yetirilemeyen fiille sorumlu tutulabilmemin imkanı ve cevazı üzerinde durmuşlardır. Hareket noktaları olan aklî ve naklî deliller ışığında kimisi“teklîf-i mâ lâ yutâk”ı mümkün görürken kimisi de bu durumun cevazına rağmen vuku bulmadığını iddia etmiştir. Ayrıca diğer tartışma konularında olduğu gibi bu konu da tez-antitez diyalektiği üzerinden yürütülmüş ve diğer ekol mensupları ile bu konuda tartışmalar yapılmıştır. Zira Tanrı merkezli bir yaklaşım sergileyen Eş'ariyye ile insan merkezli bir yaklaşım sergileyen Mu'tezile'nin güç yetirilemeyen fiille sorumlu tutulma noktasında birbirinden farklı iddialarda bulunmaları tesadüf değildir.
Özet (Çeviri)
Humans were created to be tested and are subject to temptation. Because of this characteristic that distinguishes them from other living beings, humans and their actions have been debated in the fields of ethics, religion, philosophy, and theology. The motivation and rules that shape human actions are formed in conjunction with the individual's understanding of temptation. Indeed, the approach to the concept of“temptation to do what is impossible”is also an issue that affects the nature of human behavior. Humans have wondered about the possibility and permissibility of being held responsible for something beyond their power. Indeed, when faced with such a situation, certain questions arise in the mind of the person experiencing this tension, waiting for answers. The relevant topic has created a field of debate within the framework of the concepts of justice, morality, beauty-ugliness, guidance-misguidance, and successfailure. It is possible to say that this field of debate is nourished by the concern of theological schools to purify Allah. However, despite their shared intentions, the differences in their conceptions of God and humanity have led them to present opposing views on the aforementioned issue. Indeed, while the Ash'ariyyah emphasizes divine knowledge, divine power, and divine will, the Mu'tazilah emphasizes divine justice, and the Mâtüridiyyah emphasizes divine wisdom. Of course, these differences in interpretation should not be understood as a reductionist approach to the concept of God and man. The unity of power and action, as well as the scope and limits of istitaat, are also important factors that shape this issue. VI Ash'ari scholars of the Mu'tazili period also focused on the possibility and permissibility of being held responsible for an action that cannot be performed. In light of the rational and textual evidence that served as their starting points, some considered the command of the impossible (teklîf-i mâ lâ yutâk) to be possible, while others claimed that despite its permissibility, it did not occur. As with other topics of debate, this issue was also discussed through the dialectic of thesis and antithesis, and debates were held with members of other schools of thought. It is no coincidence that the Ash'arites, who adopted a God-centered approach, and the Mu'tazilites, who adopted a human-centered approach, made different claims regarding accountability for acts that cannot be performed.
Benzer Tezler
- Müteahhirûn Dönemi eş'ariyye kelâmında ma'dûmun şeyiyyeti ve mâhiyetlerin yaratılmışlığı problemi
Shayiyyah of the non-existent and the createdness of the essences in post-classical asharite kalam
MUHAMMET ALİ KOCA
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İLYAS ÇELEBİ
- Islahat sonrası Osmanlıda kelam âlimleri
Kelam sciences in Ottoman state after the edict of islahat
BÜŞRA ARI
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
DinVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET KESKİN
- Hüsün-kubuh açısından ilâhî fiiller: Seyfeddin el-Âmidî örneği
The divine acts in terms of Husn-qubh instance of Sayf al-Din al-Âmidî
TUĞBA DUMANGÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜLYA ALPER
- Mütekaddimûn Dönemi kelâmcılarının bilgi tanımları: Ebü'l-Hasen el-Eş'ârî örneği
Knowledge definitions of Mutaqadimun's era: The sample of Abul Hasan al Ashari
ŞEHMUS AKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Dinİstanbul 29 Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Profesör Doktor. İLYAS ÇELEBİ
- El-Erbaîn fî Usûli'd-Dîn ekseninde Râzî ve Karâfî arasında nübüvvet tartışmaları
Debates on prophethood between al-Razi̇ and al-Qarafi̇ axi̇s around al-Arba'i̇n fi̇ Usul al-Di̇n
ALİRIZA FURKAN ÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET EMİN GÜNEL