Mukâtil b. Süleyman'ın tefsirinin klasik dönem tefsirlere etkisi
The effect of Muqātil b. Sulaymān's tafsīr on tafsīrs in the classical period
- Tez No: 992836
- Danışmanlar: PROF. DR. SÜLEYMAN MOLLAİBRAHİMOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Tefsir, Commentary
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tezde, erken dönem İslâmî ilimlerin önemli şahsiyetlerinden biri olan Mukâtil b. Süleyman'ın (öl. 150/767) tefsir literatüründeki etkisi ve ona nispet edilen rivayetlerin sonraki tefsirlere aktarılma biçimleri incelenmiştir. Kur'ân'ın tamamının tefsirini kapsayan en erken eser olarak kabul edilen et-Tefsîrü'l-Kebîr'i hem içerdiği veriler hem de sonraki literatürde bıraktığı izler açısından önemli bir konuma sahiptir. Bununla birlikte Mukâtil, yaşadığı dönemdeki siyasî ve mezhebî tartışmalar, isnad kullanmaması ve hadis otoritelerinin eleştirileri sebebiyle uzun süre tefsir geleneğinde dışlanmış; tefsir birikimi birçok müfessir tarafından kullanılmışsa da ismi zikredilmekten kaçınılmış, dolayısıyla da bu istifadeler örtük kalmıştır. Mukâtil'in tefsirine yönelik çeşitli çalışmalar olsa da onun tefsir literatürüne hangi konularda belirgin katkı yaptığı incelenmemiştir. Ayrıca Mukâtil'e isnad edilen tefsir malzemesinin sonraki tefsirlere nasıl aktarıldığı, nakil süreçlerinde oluşan farklılıkların sebepleri ve ismi zikredilmeden yapılan aktarımların tespiti konularının yeterince araştırılmadığı görülmektedir. Bu çalışma literatürdeki söz konusu problemli alanlara katkı sunmayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında Mukâtil'in etkisini göstermek için özellikle erken klasik dönemin dört önemli tefsiri -Mâtürîdî, Semerkandî, Sa'lebî ve Mâverdî tefsirleri-“aracı tefsirler”olarak seçilmiş, bu eserlerde yer alan tüm Mukâtil rivayetleri tespit edilerek konu başlıklarına göre tasnif edilmiştir. Ayrıca bu rivayetler Şehhâte tahkiki ile karşılaştırılmış ve“uyumlu”,“uyumsuz”ve“hatalı/kısmen uyumlu”şeklinde sınıflandırılmıştır. Üçüncü aşamada bu rivayetlerin sonraki tefsirlere hangi kanallar üzerinden intikal ettiği analiz edilmiş; bazı müfessirlerin ona atıfta bulunmadan Mukâtil'den nakilde bulundukları da ortaya konmuştur. Çalışma, metodolojik olarak metin ve doküman analizine; tefsirler arası mukayeseye; dijital tarama ve istatistiksel sınıflandırmaya dayanmaktadır. Tasniflerde konu başlıklarının zaman zaman birbiriyle iç içe geçmesi ve etki kavramının tartışmaya açık olması araştırmanın başlıca sınırlılıkları arasındadır. Sonuç olarak bu tez, hem Mukâtil'in tefsir geleneğine katkılarını konu bazında görünür kılmayı hem de ondan aktarılan bilgilerin tarihsel aktarım sürecindeki dönüşümlerini ortaya koymayı hedeflemiştir.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the influence of Muqātil b. Sulaymān (d. 150/767), one of the significant figures of early Islamic scholarship, on the tafsīr (Qur'anic exegesis) literature, and the ways in which narrations attributed to him were transmitted to subsequent tafsīr works. His work, al-Tafsīr al-Kabīr (The Great Exegesis), is considered the earliest complete commentary covering the entire Qur'an, giving it a crucial position both in terms of the data it contains and the traces it left on later literature. Nevertheless, due to the political and sectarian debates of his time, his lack of isnād (chain of transmission), and the criticism from Hadith authorities, Muqātil was marginalized in the tafsīr tradition for a long period. Although his exegetical content was utilized by many commentators, his name was often omitted, making these borrowings implicit. While various studies have been conducted on Muqātil's tafsīr, the specific areas in which he made distinctive contributions to the tafsīr literature have not been adequately examined. Furthermore, the issues of how the exegetical material attributed to Muqātil was transferred to later tafsīr works, the reasons for the variations that arose during the transmission process, and the identification of unattributed transmissions have not been sufficiently researched. This study aims to contribute to these problematic areas within the existing literature. To demonstrate Muqātil's influence, four major tafsīr works of the early classical period—namely those by al-Māturīdī, al-Samarqandī, al-Thaʿlabī, and al-Māwardī—were selected as“intermediary commentaries.”All Muqātil narrations found in these works were identified and classified according to subject headings. Additionally, these narrations were compared with the edition by Shaḥḥāta and categorized as“compatible”,“incompatible”, or“erroneous/partially compatible.”In the third stage, the channels through which these narrations were transmitted to subsequent tafsīr works were analyzed, revealing that some commentators transmitted from Muqātil without explicit attribution. Methodologically, the study relies on textual and document analysis, inter-tafsīr comparison, and digital scanning and statistical classification. The main limitations of the research include the occasional overlap between subject headings in the classifications and the fact that the concept of influence is open to debate. In conclusion, this thesis aims to both highlight Muqātil's contributions to the tafsīr tradition on a subject-matter basis and to reveal the transformations of the information transmitted from him during the historical process of transmission.
Benzer Tezler
- Klasik dönemden bugüne tefsirde usul farklılığı (Mukatil B. Süleyman İle Muhammed Abid el-Câbirî örneği)
From the classical period to today distinctness of method in tafsir (example of Mukatil İbn Suleiman and Muhammad Abid el-Jabiri)
MUHAMMED HAYRİ ŞAHİN
Doktora
Türkçe
2021
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET NEDİM SERİNSU
- Kevnî âyetler bağlamında klasik ve çağdaş tefsirlere karşılaştırmalı bir yaklaşım
A comparative approach to classical and contemporary commentaries in the context of kevni verses
ADEM MİDİLLİ
- Klasik tefsirlerde Hz. Süleyman'ın hayvanlarla muhaveresi
Başlık çevirisi yok
CAVİT HONDI
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Dinİstanbul 29 Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET TAHA BOYALIK
- Geçmişten günümüze meryem sûresine dair tefsir yaklaşımları
Interpretive approaches to sūrat maryam from the past to the present
NURCAN SAVKAT
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HARUN ŞAHİN
DOÇ. DR. SEMA ÇELEM
- Mukatil b. Süleyman'ın tefsirinin kaynakları
The sources of Muqatil b. Sulayman's tafsir
MEHMET AYDEMİR