Hicri II. ve III. asır Kur'an tasavvurunun tefsire etkisi
The impact of the Qur'anic perception of the 2nd and 3rd centuries ah on tafsir
- Tez No: 994921
- Danışmanlar: PROF. DR. YAŞAR DÜZENLİ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel Bilimler Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, hicrî II. ve III. asır müfessirlerinin Kur'ân tasavvurunu ve bu tasavvurun tefsire olan etkilerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Zira bu dönemde Kur'ân-ı Kerîm'in varlık tezahürü ilk muhâtablarınkine göre farklılaşmıştır. Nüzûl döneminde canlı bir muhaverenin öznesi konumundaki ilâhî kelâm, muhâtab tarafından gayet tabiî ve basit bir şekilde anlaşılırken sonraki dönemde yorumlanarak anlaşılan, yazılı bir metin hâline gelmiştir. Müfessirler bu yeni durumda, dönemin sosyo-kültürel, siyasî ve tarihî bağlamında, zihinlerinde şekillenen Kur'ân tasavvuru doğrultusunda Kur'ân'ı anlayıp yorumlamışlardır. Çalışma, bu tasavvurların tefsir metinlerindeki yansımasını tesbit etmeyi amaçlamıştır. Mukâtil b. Süleymân'dan (v. 150) Zeccâc'a (v. 311) kadar olan dönemde kaleme alınmış tefsir ve ilgili türdeki eserler incelenerek muhtelif tarihî şartlardan neşet eden Kur'ân yorumları; anlam takdirleri, dilsel tercihler ve rivâyet kullanımı gibi hususlar üzerinden tasavvurların izleri sürülmüştür. Bu yapılırken de -bulguların el verdiği ölçüde- mukayese yöntemi kullanılmıştır. Mukâyese imkânları doğrultusunda art zamanlı semantik analiz yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın temel bulgularından biri, Kur'ân'ın yazılı bir metne dönüşmesiyle birlikte muhâtabın onu anlamlandırma imkânının genişlediği, fakat bu durumun aynı zamanda yorumun sınırlarını belirleme çabalarını da beraberinde getirdiğidir. Bu bağlamda anlamın nesnelliği çoğu kez müfessirin kendi tasavvurunun etkisiyle yerini anlam inşasına bırakmıştır. Kur'ân'ın anlamının, mushaflaşma sonrasında dil, bağlam bilgisi gibi anlama engellerinin aşılarak anlaşılma mecburiyeti onun yorumunun giderek mütehassıs bir zümre tarafından yapılma zaruretini ortaya çıkarmıştır. Bu görevi deruhde eden müfessirler hem ilâhî kelâmın anlamını korumak hem de kendi çağlarının ihtiyaçlarına cevap vermek gibi çetrefilli bir görevle karşı karşıya kalmışlardır. Bu bağlamda Kur'ân'a yönelen her yorumun ardında bir tasavvur bulunduğu ve bu tasavvurların da tarihî, kültürel ve siyasî etkilerle şekillendiği çalışmanın ana tesbitlerinden biridir. Neticede bu tez, müfessirin insanî ve tarihî bir fail olduğunu, Kur'ân tasavvurunun tefsiri belirlediğini, bu sebeble de erken dönem yorumlarının da eleştirel bir gözle yeniden okunması gerektiğini iddia etmektedir.
Özet (Çeviri)
This dissertation investigates the Qur'ānic conceptualizations of exegetes from the second and third centuries of the Hijrī calendar, aiming to reveal how these conceptual frameworks shaped the development of tafsīr. During this period, the ontological nature of the Qur'ān had significantly changed compared to the time of its initial recipients. No longer received as an oral, interventionist discourse, the Qur'ān had become a written text that required interpretation. As indirect recipients of the divine message, exegetes sought to understand and interpret the Qur'ān within the socio-cultural, political, and historical contexts of their time—drawing upon their own conceptualizations of what the Qur'ān is and how it ought to be approached. Focusing on exegetical and related works composed between Mukātil b. Sulaymān (d. 150) and Az-Zajjāj (d. 311), this study analyzes how Qur'ānic conceptualizations are reflected in interpretive choices, including semantic preferences, linguistic strategies, and the use of transmitted reports (riwāyāt). One of the key findings is that the codification of the Qur'ān not only expanded the possibilities of interpretation but also prompted efforts to regulate its meaning. While exegetes often presented their interpretations as grounded in objective linguistic and contextual analysis, their conceptual understanding of the Qur'ān frequently influenced and even directed the exegetical outcomes. The study further argues that the increasing complexity of interpreting a codified and decontextualized sacred text led to the emergence of a specialized exegetical class. These scholars undertook the dual task of preserving the integrity of divine speech while addressing the doctrinal and intellectual concerns of their age. Consequently, every act of tafsīr is rooted in an underlying Qur'ānic conceptualization, itself shaped by historical, cultural, and political influences. This thesis thus asserts that early exegetes must be recognized as historically situated agents whose interpretive activities were neither neutral nor ahistorical. Their works, while foundational to the tafsīr tradition, require critical reassessment in light of the conceptual assumptions that informed them.
Benzer Tezler
- Ehl-i Beyt tasavvuru ve erken dönemdeki yansımaları(hicri I-II.asır)
Imagination of Ahl Al-bayt and reflections in the early times of Islam
NAMIK KEMAL KARABİBER
- Süfyân es-Sevrî ve Abdürrezzâk es-San'ânî tefsirlerinde kıraat olgusu
Başlık çevirisi yok
MOHAMMED NASSER ALMAGHRABİ
Yüksek Lisans
Arapça
2022
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUSTAFA KILIÇ
- Hadis usulünün teşekkülünde sosyo-politik ve sosyo-kültürel bağlam
Socio-political and socio-cultural context in the formation of hadith methodology
RECEP KÖKLÜ
Doktora
Türkçe
2022
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SALİH KESGİN
- Kelam literatüründe nübüvvet karşıtlığı sorunu
The problem of opposition to prophethood in kalam literature
LÜTFİ BOZKALE
- Müfessirlerin sebeb-i nüzûl rivâyeti tercihindeki etkenler -Hicri III. Asır örneği-
Factors influencing the mufassirs' preference for the narration of asbāb al-nuzūl -the 3rd Century Hijrī-
TUBA SARIKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinEge ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSEYİN TOPAL