Osmanlı camileri'nde hünkar kasırları
Sultan pavilions in Ottoman mosques
- Tez No: 996312
- Danışmanlar: DOÇ. DR. HASAN UÇAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ege Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, Osmanlı mimarisinde padişahın ibadetini gerçekleştirdiği, dinlendiği ve devlet protokolünü yürüttüğü mekânlar olan“hünkâr kasırlarının, 15. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar geçirdiği tarihsel ve mimari evrimi incelemektedir. Çalışmanın amacı; literatürde genellikle cami mimarisinin ikincil bir öğesi olarak ele alınan bu yapıları, bağımsız bir mimari tipoloji olarak tanımlamak ve Osmanlı modernleşme sürecindeki sosyo-politik değişimlerin bu mekânlar üzerindeki yansımalarını ortaya koymaktır. Araştırma kapsamında; Bursa'daki prototip örneklerden başlayarak, ağırlıklı olarak İstanbul'da yoğunlaşan, ayrıca Edirne, İzmit ve Selanik'teki birer örnekle sınırlı kalan toplam 49 yapı (mevcut, sonradan eklenen ve günümüze ulaşmayan) yerinde inceleme, arşiv belgeleri ve rölöve analizleri ışığında değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Osmanlı cami mimarisi içinde hünkâr kasırlarının gelişimini tipolojik bir çerçevede ele almaktadır. İnceleme sonucunda üç temel evre tespit edilmiştir. İlk evrede, Yeşil ve Muradiye camilerinde görülen, cami kütlesine bitişik ve henüz ayrı bir yapı birimi olarak tanımlanmayan öncül hünkâr mekânları yer almaktadır. İkinci evre, 17. yüzyıl başında Sultan Ahmed Camii ile birlikte hünkâr kasrının rampalı girişi ve dolaşım kurgusuyla belirginleştiği, cami kütlesine eklemlenmiş ancak mekânsal olarak ayrışmış bir düzenin ortaya çıktığı aşamadır. Bu süreçte ve sonrasında, bazı camilerde hünkâr kullanımına yönelik olarak sonradan eklenen, çoğunlukla ahşap kasırlar da görülmekte; bu uygulamalar tipolojinin uyarlayıcı karakterini yansıtmaktadır. Üçüncü evrede ise, 19. yüzyılda hünkâr kasrının ”U“ plan şeması içinde sistemleştiği ve bu plan tipinin farklı bağlamlarda tekrarlandığı gözlenmektedir. Dolmabahçe Camii ve Yıldız Hamidiye Camii, benzer plan şemasının farklı mekânsal ve siyasal koşullarda nasıl yorumlandığını göstermesi bakımından öne çıkan örneklerdir. Planlama ve mekânsal kurgunun yanı sıra, hünkâr kasırlarının süsleme programları da dönemsel değişimlere paralel olarak ele alınmıştır. Erken örneklerde daha sınırlı bezeme anlayışı hâkimken, özellikle 19. yüzyılda Batılılaşma süreciyle birlikte kalemişi, alçı, mermer ve duvar resmi gibi unsurlar aracılığıyla hünkâr kasırlarının temsili niteliği belirgin biçimde güçlenmiştir. Bu bağlamda süsleme, yalnızca estetik bir unsur değil, iktidarın görünür kılınmasında etkin bir araç olarak değerlendirilmiştir. Bu tez, hünkâr kasırlarının sadece padişahı cemaatten ayıran fiziksel bir sınır olmadığını; aksine devletin ”görünürlük“, ”meşruiyet“ ve ”beka" politikalarının mimari dille yazılmış en somut belgeleri olduğunu ifade etmektedir.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the historical and architectural evolution of“hünkâr kasırları”—spaces in Ottoman architecture where the sultan performed religious rituals, rested, and conducted state protocol—from the 15th century to the early 20th century. The study aims to define these structures, which are often treated in the literature as secondary elements of mosque architecture, as an independent architectural typology, and to reveal how socio-political changes during the Ottoman modernization process were reflected in these spaces. Within the scope of the research, a total of 49 structures (existing, later additions, and those no longer extant) were analyzed through on-site examinations, archival documents, and architectural surveys. The study begins with prototype examples in Bursa and focuses primarily on Istanbul, while also including single examples from Edirne, İzmit, and Thessaloniki. This study analyzes the development of hünkâr kasırları within Ottoman mosque architecture in a typological framework. Three main phases were identified. In the first phase, preliminary royal spaces adjoining the mosque mass—yet not defined as separate architectural units—are seen in examples such as the Yeşil and Muradiye mosques. The second phase emerges in the early 17th century with Sultan Ahmed Mosque, where the hünkâr kasrı becomes more defined with ramped entrances and a distinct circulation scheme, forming a spatially differentiated unit appended to the mosque. During and after this period, many wooden kasırs were added to existing mosques for royal use, reflecting the adaptable nature of the typology. In the third phase, observed in the 19th century, the hünkâr kasrı became systematized within a“U-shaped”plan scheme, which was repeated across various contexts. Dolmabahçe Mosque and Yıldız Hamidiye Mosque are prominent examples demonstrating how this plan type was interpreted under differing spatial and political conditions. In addition to planning and spatial organization, the decorative programs of the hünkâr kasırları were also examined in relation to periodical shifts. Early examples featured limited ornamentation, whereas in the 19th century, the Westernization movement brought a significant transformation. Elements such as painted decoration (kalemişi), plaster, marble, and wall paintings became prominent, reinforcing the representative character of the hünkâr kasrı. In this context, decoration was not merely an aesthetic component, but a powerful instrument in making sovereignty visible. This thesis argues that hünkâr kasırları were not merely physical boundaries separating the sultan from the congregation; rather, they were architectural manifestations of the state's strategies of visibility, legitimacy, and continuity.
Benzer Tezler
- İstanbul'da 19. yüzyıl Abdülmecid camileri
The 19th century Abdülmecid mosques in İstanbul
GÖZDE ÇELİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2000
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF.DR. SEMRA ÖGEL
- İstanbul camilerinde süslemeleriyle hünkâr mahfilleri (1808?1909)
Sultan?s areas with their ornaments in İstanbul mosques (1808-190)
UĞUR CAN ÇALIŞKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Sanat TarihiGazi ÜniversitesiSanat Bilimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NURŞEN ÖZKUL FINDIK
- Büyük Mecidiye Camisi Hünkar Kasrı restorasyon ve konservasyon projesi
The restoration and conservation projects of Sultan Kiosk of Büyük Mecidiye Mosque
NEVRİYE ÖZTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET ERSEN
- İstanbul camilerinde Hünkar kasırlarının tarihsel gelişimi ve Nusretiye Camii Hünkar Kasrı
Historical development of Sultan kiosks in İstanbul mosques and Sultan Kiosk of Nusretiye Mosque
NURAN NAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
MimarlıkYıldız Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FÜSUN ALİOĞLU
- XIX. yüzyılda Kasr-ı Hümayun yapıları
Kasr-ı Humayun (Sultan Pavilions) structures in the 19th century
BAHARGÜL ATAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Güzel SanatlarAtatürk ÜniversitesiSanat Kuramı ve Eleştiri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİMURAT AKTEMUR