Hicrî ilk dört asırda kelâm ve tasavvuf literatüründe peygamber: İmam Mâtürîdî ve Hakîm Tirmizî örneği
The prophet in kalam and sufism literature in the first four centuries of the hijri: the example of İmam Maturidi and Hakim Tirmidhi
- Tez No: 997101
- Danışmanlar: PROF. DR. MUSTAFA SİNANOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelam Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu yüksek lisans tezi, İslam düşünce tarihinde peygamberlik müessesesinin, Hicrî ilk dört asrı kapsayan mütekaddim dönemdeki iki büyük ilim olan Kelâm ve Tasavvuf literatüründeki algısını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmanın odak noktasını, Kelâm alanında İmâm Mâtürîdî (ö. 333/944) ve Tasavvuf alanında Hakîm Tirmizî (ö. 320/932) teşkil etmektedir. Tez, öncelikle her iki ilmin kendi içindeki tarihsel serüvenini ve Mâtürîdî ile Tirmizî'ye miras kalan peygamberlik algısını incelemiştir. Ardından, Mâtürîdî'nin Kitâbü't-Tevhîd ve Tirmizî'nin Hatmü'l-Evliyâ eserleri merkezinde, nübüvvet ve velâyet kavramları, bilgi kaynakları, ispat yöntemleri (mûcize-kerâmet) ve peygamberin ve velinin sıfatları gibi temel konular karşılaştırılmıştır. İmâm Mâtürîdî, peygamberliği aklî bir zeminde, ahlak ve ismet gibi zâhirî sıfatlar üzerinden ele almıştır. Ona göre peygamberlik, Allah'ın (c.c.) adalet ve hikmetinin bir gereği, toplum için zorunlu bir rehberlik müessesesidir. Mâtürîdî, peygamberin bilgi kaynağı olarak vahyi kabul ederken, bunu haber-i sâdık ve akıl ile temellendirmiştir. Velâyet kurumuna ise tasavvufî anlamda geniş bir alan açmamış, peygamberin insanî yönünü ön plana çıkarmıştır. Hakîm Tirmizî ise peygamberlik kurumunu manevî bir düzlemde ele almıştır. Nübüvveti, velâyet kavramı ile ilişkilendirmiş, Hz. Peygamber'i (s.a.v.) merkeze alan bir miras olarak görmüştür. Tirmizî'ye göre velîler kerâmet, ilham ve keşif yoluyla Allah (c.c.) hakkında bilgiye ulaşır, peygamberin nûrundan aldıkları pay ile ona yakınlaşırlar. Özellikle hatmü'l-evliyâ kavramını sistematize ederek velâyeti, nübüvvetin bâtınî devamlılığı şeklinde konumlandırmış ve bu durumu hadîs, firâset ve hikmet gibi kavramlarla açıklamıştır. Sonuç olarak bu tez, kelâmın zahirî ve rasyonel yaklaşımı ile tasavvufun bâtınî ve sezgisel yaklaşımı arasındaki yöntemsel ve kavramsal farklılıkları ortaya koyarak İslam düşüncesindeki nübüvvet algısının zenginliğini gözler önüne sermektedir. Bu çalışma, literatürde bu iki büyük âlimin nübüvvet anlayışlarını karşılaştırmalı olarak ele alan ilk çalışmalardan biri olma özelliğini taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
This master's thesis offers a comparative analysis of the concept of prophecy (Nubuwwah) within the frameworks of two major Islamic disciplines, Kalām and Tasawwuf (Sufism), covering the early classical period (the first four Hijri centuries). The study specifically focuses on Imam al-Māturīdī (d. 333/944) as the representative of Kalām and al-Hakīm al-Tirmidhī (d. 320/932) as the figurehead of early Tasawwuf. The thesis first investigates the historical background and the prophetic concepts inherited by both thinkers. Subsequently, fundamental themes such as prophecy, wilāyah (sainthood), sources of knowledge, methods of authentication (miracles-karāmāt), and the attributes of the prophet and wali are contrasted, primarily using al-Māturīdī's Kitāb al-Tawḥīd and al-Tirmidhī's Khatm al-Awliyā'. Imam al-Māturīdī approaches prophecy from a rational and realist perspective, emphasizing its outward (zahirī) aspects such as morality and infallibility (iṣmah). He views prophecy as a necessity stemming from God's justice and wisdom, positing it as an essential institution for human guidance. Al-Māturīdī validates the source of prophetic knowledge (revelation) through mutawātir reports and reason (aql). He assigns limited significance to the esoteric concept of wilāyah as developed in tasawwuf, prioritizing the human dimension of the prophet. Al-Hakīm al-Tirmidhī, conversely, examines prophecy within, spiritual, and spiritual framework. He links prophecy with the concept of wilāyah, viewing it as an inheritance that continues to exert influence after the final prophet. According to Tirmidhī, the awliyā (saints) attain God's knowledge through, karamah, inspiration (ilhām) and unveiling (kashf), drawing from the spiritual light (nūr) of the Prophet. He is particularly noted for systematizing the concept of the Seal of the Saints (Khatm al-Awliyā'), positioning wilāyah as the esoteric continuation of the prophetic mission, explained through concepts like ḥadīth (divine inner speech), firāsah (spiritual insight), and ḥikmah (wisdom). In conclusion, this thesis highlights the methodological and conceptual divergence between the exoteric and rational approach of kalām and the esoteric and intuitive approach of tasawwuf, underscoring the richness of the prophetic concept in Islamic thought. The differences observed between al-Māturīdī and al-Tirmidhī are manifestations of the varying philosophies of knowledge-rational proofs versus spiritual intuition—adopted by their respective disciplines. This work is distinguished as one of the first comparative studies directly addressing the prophetic concepts of these two pivotal figures.
Benzer Tezler
- Sâlimiyye mezhebinin kelâmî görüşleri ve eleştirisi
The theological opinions of the Salimiyya and its criticism
SAMET İŞÖREN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinBursa Uludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ORHAN ŞENER KOLOĞLU
- Tefsirlerdeki farklı görüşlerin arka planı ve Kur'an'ın anlaşılmasına yansımaları
The background of different opinions in exegeses and its reflections on understanding the Qur'ān"
MUSTAFA SAĞLAM
Doktora
Türkçe
2020
DinErciyes ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA KARAGÖZ
- Sa'dü'd-din Teftâzânî'nin“Şerhu Miftâhi'l-'Ulûm”adlı eserinin tahkik ve tahlili (Meânî bölümü)
A critical edition and analysis of Sa'd al-Dîn al-Taftâzânî's Sharḥ Miftâḥ al-'Ulûm (Part on semantics)
ABDULHAMİD RAMAZANOĞLU
Doktora
Türkçe
2020
Doğu Dilleri ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ADEM YERİNDE
- İbâziyye mezhebinin fıkıhtaki farklı görüşleri
Different opinions of the Ibaziyya section on fiq
SADİ ÖLMEZ
Doktora
Türkçe
2021
DinVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET SELİM ASLAN
- Cumhuriyet Dönemi Türkiye'de Selefî hareketler
The Salafi movements in the Republic Period in Türkiye
ŞEYMA GÜCER
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinGümüşhane ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BERAT SARIKAYA