Osmanlı Saraybosna'sının hayırsever kadınları
Charitable women of Ottoman Sarajevo
- Tez No: 998189
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MEHMET DOĞAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Vakıf hizmetleri, Foundation services
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Osmanlı Devleti'nin uç bölgelerinden biri olan Saraybosna'da kadınların çeşitli amaçlarla kurucu sıfatında olduğu vakıfları ve bu vakıflar marifetiyle üstlendikleri sosyal rolleri incelemektedir. 1463 yılında başlayan Osmanlı hâkimiyetiyle birlikte şehirde öncelikle Osmanlı şehirleşme çalışmaları başlamış ve bu şehirleşmenin yapıtaşlarından birisi olan vakıf kurumu, yalnızca erkekler tarafından değil, kadınlar tarafından da aktif olarak sahiplenilmiştir. Çalışma, Saraybosna'da 15. yüzyıldan 19. yüzyıl sonlarına kadar kadınların kuruduğu vakıfları vakfiyeler temelinde ele alarak, kadınların sosyal, kültürel ve ekonomik hayattaki görünürlüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bölgede Osmanlı hâkimiyetinden sonrada vakıflar kurulmaya ve işletilmeye devam etmiş ancak bunlar çalışmamızın konu kapsamına girmediğinden çalışmada bahsedilmemiştir. Tezde tarihsel yöntem ve nitel analiz yaklaşımı benimsenmiş; başta Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi olmak üzere yerel arşivlerdeki vakfiyeler, şer'iyye sicilleri incelenmiştir. Literatüre baktığımızda“vakıf”konu başlığı altında yüzlerce çalışma bulabildiğimiz gibi kadınların kurduğu vakıflar konusunun da çalışıldığını görmekteyiz. Çalışmada amaçlanan bu vakıfların sayısal veri merkezli grafiklere dökülmesidir. Bu çerçevede bölge özelinde 15-19. yüzyıllarda Osmanlı hâkimiyeti sırasında kadınların mütevelli olduğu vakıfların niteliği, finansmanı ve yıllara göre kronolojik dağılımı verilmiştir. Elde edilen veriler ise kadınların cami, medrese, imaret, darüşşifa, çeşme gibi yapılara ağırlık verdiğini ve vakıf yönetiminde mütevelli, nâzır, bâniye gibi unvanlarla yer aldığını göstermektedir. Saraybosna'da vakıf kuran kadınların gerek hayırseverlik duygusuyla gerekse sosyal sorumluluk bilinciyle hareket ettikleri anlaşılmaktadır. Bu sayede kadınlar, hem toplumsal sorunlara çözüm üretmiş hem de kamusal alanda kendilerine yer açmıştır. Saraybosna örneği, kadınların taşrada da beşeri sermaye üretebildiğini ve Osmanlı vakıf sisteminin yalnızca erkek merkezli bir yapı olmadığını göstermesi bakımından literatüre önemli bir katkı sunmaktadır. Sonuç olarak bu tez, Osmanlı kadınlarının tarihsel bağlamda nasıl bağımsız mülk sahibi olabildiklerini, hukuki haklarını nasıl kullandıklarını ve vakıf kurma yoluyla topluma nasıl yön verdiklerini ortaya koyarak kadın tarihi ve vakıf literatürüne özgün bir pencere açmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines waqfs founded by women in Sarajevo, one of the frontier regions of the Ottoman Empire, and the social roles assumed by women through these foundations. Following the establishment of Ottoman rule in 1463, processes of Ottoman urbanization began in the city, and the waqf institution—one of the fundamental elements of this urbanization—was actively embraced not only by men but also by women. Based on waqf deeds (vakfiyes), this study aims to reveal women's visibility in social, cultural, and economic life by analyzing waqfs founded by women in Sarajevo from the fifteenth century to the late nineteenth century. Although waqfs continued to be established and operated in the region after the end of Ottoman rule, they fall outside the scope of this study and are therefore not addressed. The thesis adopts a historical method and a qualitative analytical approach. Waqf deeds and sharʿiyya court records preserved in local archives—primarily the Gazi Husrev Bey Library—were examined. While the literature includes numerous studies on waqfs in general as well as on waqfs founded by women, the primary aim of this study is to present these waqfs through quantitative data-based charts and visual analyses. Within this framework, the nature, financial structures, and chronological distribution of waqfs administered by women during Ottoman rule in Sarajevo between the fifteenth and nineteenth centuries are presented. The findings indicate that women predominantly endowed mosques, madrasas, soup kitchens (imarets), hospitals (darüşşifa), and fountains, and that they participated in waqf administration under titles such as mütevelli (trustee), nâzır (supervisor), and bâniye (female founder). It is understood that women who established waqfs in Sarajevo acted both out of philanthropic motivations and a sense of social responsibility. Through these activities, women not only contributed to addressing social needs but also secured a place for themselves in the public sphere. The case of Sarajevo offers a significant contribution to the literature by demonstrating that women were capable of producing human capital in provincial settings and that the Ottoman waqf system was not exclusively male-centered. In conclusion, this thesis aims to open an original perspective in the fields of women's history and waqf studies by illustrating how Ottoman women were able to own property independently, exercise their legal rights, and shape society through the establishment of waqfs.
Benzer Tezler
- Bosna-Hersek Osmanlı Dönemi Müslüman mezar taşları
Muslim gravestones in Bosnia-Herzegovina during Ottoman Period
NURCAN BOŞDURMAZ
Doktora
Türkçe
2009
Sanat Tarihiİstanbul Teknik ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYLA ÖDEKAN
PROF. DR. EDHEM ELDEM
- Birinci Dünya Savaşı'nda cihat ilanı ve Orta Doğu
The proclaiming jihad in the World War I and the Middle East
YUSUF AYDIN
Doktora
Türkçe
2015
Türk İnkılap TarihiAnkara ÜniversitesiAtatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAKAN UZUN
- Dirnişîzâde Abdullah Efendi Mecmuası (Saraybosna sicili TTK Nr. Y/0514) (Değerlendirme-transkripsiyon)
Dirnişîzâde Abdullah Efendi's Mecmua (Sarajevo qadi register TTK No. Y/0514) (Evaluation-transcription)
FATİH KARABİBER
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
TarihMarmara ÜniversitesiTürk Tarihi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ENGİN ÇETİN
- Sinemada oyunculuk: Kako Si? filmi ile değerlendirilmesi
Acting in cinema: Evaluation with Kako Si?
ÖZLEM AKOVALIGİL
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Sahne ve Görüntü SanatlarıMarmara ÜniversitesiSinema Televizyon Ana Sanat Dalı
PROF. DR. SABRİ ÖZAYDIN
- Saraybosna Ulusal Müzesi koleksiyonundaki Osmanlı halk takıları (XVIII-XIX yüzyıl)
Ottoman jewellery collection at National Museum of Sarajevo (18th-19th century)
EDİSA CİSİC
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FATMA BANU MAHİR