Tarama Sözlüğü'ndeki çok anlamlı isimlerin semantik incelemesi
Semantical analysis of polysemy names in Tarama Sözlüğü
- Tez No: 1001425
- Danışmanlar: PROF. DR. ADNAN RÜŞTÜ KARABEYOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Türk Dili ve Edebiyatı, Linguistics, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kocaeli Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan 8 ciltlik Tarama Sözlüğü'ndeki üç ve daha fazla anlama sahip çok anlamlı isimlerin semantik incelemesi yapılmıştır. Çalışmanın araştırma sorusu“Türkçede isimlerin çok anlamlı oluşları metonimi/düzenli ve metafor/düzensiz mekanizmalarına temellendirilebilir mi?”olarak belirlenmiştir. Çalışmanın temel amacı Türkçede çok anlamlılığın oluşum yollarını tespit etmek ve uygulamalı olarak açığa çıkarmaktır. Türkiye'de çok anlamlılık çalışmalarının hem eş zamanlı (senkronik) hem de art zamanlı (diyakronik) olarak nasıl ele alınması ve incelenmesi gerektiğine dair bir metot ortaya koymak ise çalışmanın ikincil amacıdır. Çalışma, nitel araştırma deseni olarak kurgulanmış olup veriler doküman incelemesi yoluyla toplanmış ve betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Veriler toplanırken sözcüklerin en az üç anlama sahip olması dâhil etme kriteri olarak belirlenmiştir. Bu sebeple zamir, zarf, ikileme sözcükler kapsam dışı tutulmuştur. Temel dâhil etme kriteri neticesinde Tarama Sözlüğü'nde yüz on dokuz (119) tane üç ve daha fazla anlama sahip sözcük tespit edilmiştir. Bu isimlerden on beş (on beş) tanesi inceleme bölümünde gerekçesi belirtilerek inceleme dışı bırakılmıştır. Sonuç olarak çalışmada yüz dört (104) tane çok anlamlı isim detaylıca incelenmiştir. Çalışmanın verileri betimsel analiz yöntemiyle çözümlenirken bilişsel dilbilimcilerin ve hesaplamalı dilbilimcilerin çok anlamlılığın oluşum yolları için belirledikleri metonimi/düzenli ve metafor/düzensiz kuramları esas alınmıştır. Yapılan analiz sonucunda metonimi ve metaforun dar anlamda Tarama Sözlüğü'nde, geniş anlamda ise Türkçede çok anlamlılığın oluşum yolları olarak işleyen iki temel mekanizma olduğu tespit edilmiştir. Bu iki mekanizma arasında ise sıklıkla metoniminin işlediği görülmüştür. Çalışmada ayrıca Tarama Sözlüğü'nün genel yapısı, üç ve daha fazla anlama sahip isimleri hakkında bazı yanlışlıklar tespit edilmiş, inceleme bölümünde ve sonuçta belirtilerek birtakım önerilerde bulunulmuştur.
Özet (Çeviri)
In this study, a semantic analysis was conducted on polysemous nouns with three or more meanings found in the eight-volume Tarama Sözlüğü published by the Türk Dil Kurumu. The main research question of the study was formulated as:“Can the polysemy of nouns in Turkish be grounded in metonymy/regular and metaphor/irregular mechanisms?”The primary aim of the study is to identify and empirically reveal the ways in which polysemy is formed in Turkish. A secondary aim is to propose a methodological framework for how polysemy studies in Türkiye should be approached and examined from both synchronic and diachronic perspectives. The study was designed as a qualitative research framework. The data were collected through document analysis and analyzed using the descriptive analysis method. During data collection, having at least three meanings was set as an inclusion criterion. For this reason, pronouns, adverbs, and reduplicative forms were excluded from the scope of the study. Based on this primary inclusion criterion, one hundred and nineteen (119) words with three or more meanings were identified in the Tarama Sözlüğü. Fifteen (15) of these nouns were excluded from the analysis section with stated justifications. Consequently, a total of one hundred and four (104) polysemous nouns were examined in detail in the study. In analyzing the data through descriptive analysis, the study draws on the metonymy/regular and metaphor/irregular theories proposed by cognitive linguists and computational linguists to explain the mechanisms underlying the formation of polysemy. The results of the analysis indicate that metaphor and metonymy function as the two primary mechanisms through which polysemy is formed—specifically within the Tarama Sözlüğü in a narrow sense, and within Turkish in a broader sense. Among these two mechanisms, metonymy was found to operate more frequently. Additionally, the study identifies certain inaccuracies regarding the general structure of the Tarama Sözlüğü and its entries of nouns with three or more meanings, and offers several recommendations by addressing these issues in both the analysis and conclusion sections.
Benzer Tezler
- Türkiye'de serebral hareket bozukluklarının etiyolojisi epidemiyolojisi ve bazı klinik özellikleri
Başlık çevirisi yok
AŞER BENSUSAN
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
1986
İstanbul ÜniversitesiÇocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Yükleniyor...
- Baba yoksunluğunun benlik kavramına etkisi ve babasız öğrencilerin problemlerinin hangi alanlarda yoğunlaştığının saptanması
Başlık çevirisi yok
OYA GÜNGÖRMÜŞ
- Çocuklarda akut stres hiperglisemisinde hormonal değişikliklerin ve kısa süreli prognozun incelenmesi
Başlık çevirisi yok
AYGÜN DİNDAR
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
1987
İstanbul ÜniversitesiÇocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği Ana Bilim Dalı
Yükleniyor...
- Çiğit ve ayçiçek yağlarının doğal antioksidan içerikleri ile bu yağların stabilitelerinin arttırılmaları üzerinde araştırmalar
Başlık çevirisi yok
ALİ KEMAL YALNIZ