Tarama Sözlüğü'ndeki çok anlamlı isimlerin semantik incelemesi
Semantical analysis of polysemy names in Tarama Sözlüğü
- Tez No: 1001425
- Danışmanlar: PROF. DR. ADNAN RÜŞTÜ KARABEYOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Türk Dili ve Edebiyatı, Linguistics, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kocaeli Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan 8 ciltlik Tarama Sözlüğü'ndeki üç ve daha fazla anlama sahip çok anlamlı isimlerin semantik incelemesi yapılmıştır. Çalışmanın araştırma sorusu“Türkçede isimlerin çok anlamlı oluşları metonimi/düzenli ve metafor/düzensiz mekanizmalarına temellendirilebilir mi?”olarak belirlenmiştir. Çalışmanın temel amacı Türkçede çok anlamlılığın oluşum yollarını tespit etmek ve uygulamalı olarak açığa çıkarmaktır. Türkiye'de çok anlamlılık çalışmalarının hem eş zamanlı (senkronik) hem de art zamanlı (diyakronik) olarak nasıl ele alınması ve incelenmesi gerektiğine dair bir metot ortaya koymak ise çalışmanın ikincil amacıdır. Çalışma, nitel araştırma deseni olarak kurgulanmış olup veriler doküman incelemesi yoluyla toplanmış ve betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Veriler toplanırken sözcüklerin en az üç anlama sahip olması dâhil etme kriteri olarak belirlenmiştir. Bu sebeple zamir, zarf, ikileme sözcükler kapsam dışı tutulmuştur. Temel dâhil etme kriteri neticesinde Tarama Sözlüğü'nde yüz on dokuz (119) tane üç ve daha fazla anlama sahip sözcük tespit edilmiştir. Bu isimlerden on beş (on beş) tanesi inceleme bölümünde gerekçesi belirtilerek inceleme dışı bırakılmıştır. Sonuç olarak çalışmada yüz dört (104) tane çok anlamlı isim detaylıca incelenmiştir. Çalışmanın verileri betimsel analiz yöntemiyle çözümlenirken bilişsel dilbilimcilerin ve hesaplamalı dilbilimcilerin çok anlamlılığın oluşum yolları için belirledikleri metonimi/düzenli ve metafor/düzensiz kuramları esas alınmıştır. Yapılan analiz sonucunda metonimi ve metaforun dar anlamda Tarama Sözlüğü'nde, geniş anlamda ise Türkçede çok anlamlılığın oluşum yolları olarak işleyen iki temel mekanizma olduğu tespit edilmiştir. Bu iki mekanizma arasında ise sıklıkla metoniminin işlediği görülmüştür. Çalışmada ayrıca Tarama Sözlüğü'nün genel yapısı, üç ve daha fazla anlama sahip isimleri hakkında bazı yanlışlıklar tespit edilmiş, inceleme bölümünde ve sonuçta belirtilerek birtakım önerilerde bulunulmuştur.
Özet (Çeviri)
In this study, a semantic analysis was conducted on polysemous nouns with three or more meanings found in the eight-volume Tarama Sözlüğü published by the Türk Dil Kurumu. The main research question of the study was formulated as:“Can the polysemy of nouns in Turkish be grounded in metonymy/regular and metaphor/irregular mechanisms?”The primary aim of the study is to identify and empirically reveal the ways in which polysemy is formed in Turkish. A secondary aim is to propose a methodological framework for how polysemy studies in Türkiye should be approached and examined from both synchronic and diachronic perspectives. The study was designed as a qualitative research framework. The data were collected through document analysis and analyzed using the descriptive analysis method. During data collection, having at least three meanings was set as an inclusion criterion. For this reason, pronouns, adverbs, and reduplicative forms were excluded from the scope of the study. Based on this primary inclusion criterion, one hundred and nineteen (119) words with three or more meanings were identified in the Tarama Sözlüğü. Fifteen (15) of these nouns were excluded from the analysis section with stated justifications. Consequently, a total of one hundred and four (104) polysemous nouns were examined in detail in the study. In analyzing the data through descriptive analysis, the study draws on the metonymy/regular and metaphor/irregular theories proposed by cognitive linguists and computational linguists to explain the mechanisms underlying the formation of polysemy. The results of the analysis indicate that metaphor and metonymy function as the two primary mechanisms through which polysemy is formed—specifically within the Tarama Sözlüğü in a narrow sense, and within Turkish in a broader sense. Among these two mechanisms, metonymy was found to operate more frequently. Additionally, the study identifies certain inaccuracies regarding the general structure of the Tarama Sözlüğü and its entries of nouns with three or more meanings, and offers several recommendations by addressing these issues in both the analysis and conclusion sections.
Benzer Tezler
- Derleme ve tarama sözlüklerindeki ortak maddelerin karşılaştırılması (fiil)
Comparison of the common items of verbs in the dictionaries of derleme and tarama
SEVİM ERDEM
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Türk Dili ve EdebiyatıSakarya ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. KENAN ACAR
- 2022 yılında çok okunan gençlik romanlarını anlamak için bilinmesi gereken sözcük sayılarının belirlenmesi
Determining the number of words needed to be known to understand popular youth novels in 2022
SİNEM ŞENCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Eğitim ve ÖğretimBurdur Mehmet Akif Ersoy ÜniversitesiSosyal Bilimler ve Türkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ YASEMİN GÜL GEDİKOĞLU ÖZİLHAN
- Derleme sözlüğünde üretim/tüketim ve üretici/tüketici ile ilgili kavramların morfolojik yapısı ve çağrışım alanını karşılaştırma
Comparison of the morphological structure and association field of the concepts related to production/consumption and manufacturer/consumer in the compilation dictionary
FARUK KAHRAMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Dilbilimİstanbul Aydın ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HALİL İBRAHİM USTA
- Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü'ndeki Eski Oğuzca askerî söz varlığı
The Old Oghuz military vocabulary in the screening dictionary with witnesses
MELİH KUKTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıKütahya Dumlupınar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİLAL AKTAN
- Tarama sözlüğü ile Oğuz grubu Türk dillerinde bitki ve hayvan adlarının karşılaştırılması
Comparison of plant and animal names in oghuz group of Turkic languages through scanning dictionary
ŞEYMA BORAZAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul Aydın ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SILA GEN KAYA