Sivil havacılık kazalarında insan faktörlerinden kaynaklı emniyet risklerinin yapay zekâ aracılığıyla analizi
Analysis of safety risks arising from human factors in civil aviation accidents through artificial intelligence
- Tez No: 1001820
- Danışmanlar: DOÇ. DR. DİDEM RODOPLU ŞAHİN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sivil Havacılık, Civil Aviation
- Anahtar Kelimeler: Sivil havacılık, Sivil havacılık işletmeleri, Uluslararası hava taşımacılığı, Uçak kazaları, Uçuş emniyet kültürü, İnsan faktörü, Civil aviation, Civil aviation companies, International air transportation, Aircraft accidents, Flight safety culture, Human factor
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kocaeli Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Havacılık Çalışmaları ve Yönetimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Havacılık Çalışmaları ve Yönetimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Havacılık sektörü, yüksek risk düzeyi, zaman baskısı ve karmaşık yapısı nedeniyle insan faktörlerinin kazaların oluşumunda ve emniyet performansının belirlenmesinde kritik rol oynadığı alanlardan biridir. Ancak insan temelli riskler çoğunlukla kaza ve olay raporları içerisinde dağınık ve nitel biçimde yer aldığından, bu risklerin karşılaştırılabilir ve izlenebilir biçimde değerlendirilmesi sınırlı kalmaktadır. Çalışmanın amacı, havacılık kazalarında insan faktörlerinden kaynaklanan emniyet risklerini yapay zekâ ve doğal dil işleme (NLP) destekli yöntemlerle bütüncül bir çerçevede analiz etmek, bu riskleri literatüre göre yapılandırmak ve elde edilen nitel bulguları nicel risk çıktılarıyla ilişkilendirerek emniyet risk yönetimi süreçlerinde kullanılabilir hâle getirmektir. Çalışma, ICAO AIG e-Library'de yer alan nihai kaza raporlarından oluşan geniş ölçekli bir veri setine dayalı olarak çok aşamalı keşfedici sıralı karma yöntem tasarımıyla yürütülmüştür. İlk aşamada kaza raporlarından standartlaştırılmış olay özetleri oluşturulmuş, bu özetler üzerinde NLP ve yapay zekâ destekli metinsel analizler uygulanarak insan faktörü temaları oluşturulmuştur. Kaza raporlarına dayalı nitel içerik analizi, yapay zekâ destekli NLP uygulamaları ve uzman görüşlerinin bütünleşik biçimde kullanıldığı çok aşamalı bir süreç sonucunda 19 soruluk analiz seti oluşturulmuştur. Analiz seti çerçevesinde her bir kaza yeniden değerlendirilmiş, elde edilen çıktılar çoklu kodlama yöntemiyle ana risk kategorileri ve alt risk faktörleriyle eşleştirilmiştir. Nicel aşamada, Risklerin veri seti içindeki göreli sıklıkları olasılık, çoklu yöntemle hesaplanan etkileri ise şiddet bileşeni olarak ele alınmıştır. Bu değerler, ICAO yaklaşımıyla uyumlu bir risk matrisi içinde birleştirilerek uzman görüşleriyle doğrulanan karşılaştırmalı bir değerlendirme tablosu elde edilmiştir. Bu tez, insan faktörlerine dayalı emniyet risklerinin sadece nitel betimlemelerle değil, yapay zekâ destekli analizler, literatüre dayalı yapılandırma ve uzman doğrulamasıyla nicel ve karşılaştırılabilir risk bileşenlerine dönüştürülebileceğini göstererek, havacılık emniyetinde insan temelli risk analizine özgün bir katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
The aviation sector is one of the areas where human factors play a critical role in the occurrence of accidents and the determination of safety performance due to its high risk level, time pressure, and complex structure. However, since human-based risks are mostly scattered and qualitatively included in accident and incident reports, their comparable and traceable evaluation remains limited. The aim of this study is to analyze safety risks arising from human factors in aviation accidents within a holistic framework using artificial intelligence and natural language processing (NLP) supported methods, to structure these risks according to the literature, and to make the obtained qualitative findings usable in safety risk management processes by relating them to quantitative risk outputs. The study was conducted using an exploratory sequential mixed-method design based on a large-scale dataset consisting of final accident reports in the ICAO AIG e-Library. In the first stage, standardized incident summaries were created from the accident reports, and human factor themes were created by applying NLP and artificial intelligence-supported textual analyses to these summaries. A 19-question analysis set was created through a multi-stage process that integrated qualitative content analysis based on accident reports, AI-supported NLP applications, and expert opinions. Within the framework of this analysis set, each accident was re-evaluated, and the resulting outputs were matched to main risk categories and sub-risk factors using a multi-coding method. In the quantitative phase, the relative frequencies of risks within the dataset were considered as probabilities, and their effects, calculated using multiple methods, were considered as severity components. These values were combined within a risk matrix consistent with the ICAO approach, resulting in a comparative evaluation table validated by expert opinions. This thesis demonstrates that safety risks based on human factors can be transformed into quantitative and comparable risk components not only through qualitative descriptions but also through AI-supported systematic analyses, literaturebased structuring, and expert validation, thus offering a unique contribution to humanbased risk analysis in aviation safety.
Benzer Tezler
- Havacılık emniyetinde iletişimin bir faktör olarak değerlendirilmesi
Managing communication as a factor in aviation
ÖZDE ŞENOL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Sivil HavacılıkTürk Hava Kurumu ÜniversitesiHavacılık İşletmeciliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MERİÇ H. GÖKDALAY
- Uçak kazalarına etki eden insan faktörlerinde örgütsel etkilerin rolü
The role of organizational effects on human factors affecting aircraft accidents
ABDULLAH TÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Sivil Havacılıkİstanbul Gelişim ÜniversitesiHavacılık Yönetimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ OĞUZ YILDIZ
- Analysis of human factors in aircraft accidents: The case of the USA
Uçak kazalarında insan faktörleri analizi: ABD örneği
NURCAN KIZILTEPE
Yüksek Lisans
İngilizce
2021
Sivil Havacılıkİbn Haldun ÜniversitesiHavacılık Yönetimi Ana Bilim Dalı
DR. NİHAT GÜMÜŞ
- Sportif havacılıkta uçuş emniyetinin sağlanmasında insan faktörünün önemine ilişkin bir araştırma
A research about importance of human factors to provide flight safety in sportive aviation
EMRE YASDIMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
İşletmeTürk Hava Kurumu Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MELTEM YILDIRIM İMAMOĞLU
- Uçak kazalarında kök neden analizi: Tenerife uçak kazası incelemesi
Root cause analysis in aircraft accidents: Tenerife airplane crash examination
BÜŞRA YILDIZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Sivil HavacılıkFırat ÜniversitesiHavacılık Bilimi ve Teknolojileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CİHAT AYDIN