Geri Dön

Türkçe ders kitaplarında toplumsal cinsiyetin temsili

Representation of gender in Turkish textbooks

  1. Tez No: 1001832
  2. Yazar: ÖZGÜL BAŞARAN AYDIN
  3. Danışmanlar: PROF. DR. GÜLSÜM SONGÜL ERCAN
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Dilbilim, Linguistics
  6. Anahtar Kelimeler: Ders Kitapları, Toplumsal Cinsiyet, Söylem Tarihsel Yaklaşım, Çok Kipli Eleştirel Söylem Çözümlemesi, Adlandırma ve Yükleme Stratejileri, Textbooks, Gender, Discourse-Historical Approach, Multimodal Critical Discourse Analysis, Nomination and Predication Strategies
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
  10. Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Genel Dilbilim Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Genel Dilbilim Bilim Dalı
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Ders kitapları, öğretim programlarını uygulamanın yanı sıra, çeşitli ideolojilerin, değerlerin ve normların aktarımını sağlayan bir toplumsallaşma aracıdır. Ders kitaplarında dil aracılığıyla sürdürülen ve/veya üretilen normlardan biri de toplumsal cinsiyettir. Bu bağlamda, bu çalışmanın amacı 1936, 1989 ve 2019 Öğretim Programlarına göre hazırlanan Türkçe ders kitaplarında toplumsal cinsiyetin nasıl temsil edildiğini araştırmaktır. Bu amaçla, metinler Eleştirel Söylem İncelemelerinin bir yaklaşımı olan Söylem Tarihsel Yaklaşım'da incelenen adlandırma ve yükleme söylem stratejileri çerçevesinde çözümlenmiştir. Görseller ise Eleştirel Söylem İncemelerinin bir diğer yaklaşımı olan Çok Modlu Eleştirel Söylem Çözümlemesi kapsamında, Jancsary ve diğerleri'nin (2016) önerdiği beş aşamalı çözümleme modeline göre incelenmiş; çözümleme sürecinde görsellerdeki karakterler, renkler, bağlam ve eylemlere odaklanılmıştır. Belirtilen dönemler arasındaki sıklık farklılıkların anlamlı olup olmadığını saptamak için istatistiksel yöntemler kullanılmıştır. Araştırma bulguları, 1936 döneminde kadınların temsilinin ev içi rollerle sınırlandığını, erkeklerin ise mesleki ve kamu alanlarında öne çıkarıldığını, dolayısıyla belirgin bir toplumsal cinsiyet hiyerarşisinin kodlandığını göstermektedir. 1989'a gelindiğinde, mesleklerde kadın temsillerinde bir artış görülmüş ve kız çocukları metinlerde ve görsellerde kurmaca karakterler aracılığıyla daha fazla yer bulmuştur; bu bulgular tikel bir dönüşümü göstermektedir. 2019 yılında ise olumlu temsillere rağmen, kalıpyargısal sunumların sürdüğü saptanmıştır. Kadınların meslek alanlarında erkeklere göre daha düşük temsili, gerçek kişilerin konu edildiği metinlerde ağırlıklı olarak erkeklere yer verilmesi ve görsellerde kadınların özel, erkeklerin ise kamusal alanlarda konumlandırılması gibi unsurlar, ders kitaplarında toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Kız çocuklarının temsilindeki artış gibi olumlu dönüşümler, niceliksel bir iyileşme sunmakla birlikte, niteliksel eşitsizlikleri ortadan kaldırmadığından, mevcut eşitsizlik yapısını dönüştürme noktasında tek başına yetersiz kalmaktadır.

Özet (Çeviri)

Textbooks are a socialization tool that facilitates the transmission of various ideologies, values, and norms, in addition to implementing the curriculum. One of the norms sustained and/or reproduced through language in textbooks is gender. In this context, the aim of this study is to investigate how gender is represented in Turkish language textbooks prepared according to the 1936, 1989, and 2019 curricula. With this aim, the textual content was analyzed within the framework of the nomination and predication strategies, which are discourse strategies examined under the Discourse-Historical Approach, a methodology within Critical Discourse Studies. The visual materials were examined according to the five-stage analytical model proposed by Jancsary, Höllerer, and Meyer (2016) under Multimodal Critical Discourse Analysis, another approach within Critical Discourse Studies; the analysis focused on the characters, colors, context, and actions depicted in the visuals. Statistical methods were employed to determine whether the frequency differences between the specified periods were significant. The research findings indicate that in the 1936 period, the representation of women was confined to domestic roles, while men were foregrounded in professional and public spheres, thereby encoding a distinct gender hierarchy. By 1989, an increase was observed in the occupational representation of women, and girls gained more presence in texts and visuals through fictional characters; this findings indicate a partial transformation. In 2019, despite positive representations, stereotypical portrayals were found to persist. Elements such as the lower professional representation of women compared to men, the lack of association of girls with professions, the predominant framing of references to real people through men, and the positioning of women in the private sphere and men in the public sphere in visuals reveal that gender inequality is structurally reproduced in textbooks. Positive transformations, such as the increased representation of girls, while offering a quantitative improvement, prove insufficient on their own to transform the existing structure of inequality, as they do not eliminate qualitative inequalities.

Benzer Tezler

  1. Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi ders kitaplarında toplumsal cinsiyet yansımaları

    Gender reflections in Turkish as a foreign language textbooks

    ZEYNEP ORHAN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2026

    Eğitim ve ÖğretimFatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi

    Türkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ ŞABAN ÇOBANOĞLU

  2. İlkokul ders kitaplarında toplumsal cinsiyet temsilleri: Nicel bir içerik çözümlemesi

    Gender representations in primary school textbooks: A quantitative content analysis

    GİZEM ÖZMERİÇ TAŞTEKİN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2019

    Siyasal Bilimlerİstanbul Üniversitesi

    Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. AYŞEGÜL KOMSUOĞLU

  3. Sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyetin temsili: İstanbul Sözleşmesi öncesi ve sonrası

    Gender representation in social studies textbooks: Before and after the İstanbul Convention

    ZEKİYE CEREN ERBUYURUCU

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2022

    Eğitim ve ÖğretimMarmara Üniversitesi

    Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. LEVENT DENİZ

  4. Ortaokul matematik ders kitaplarında toplumsal cinsiyetin temsili

    Representation of gender in middle school mathematics textbooks

    NERİMAN KOÇOĞLU

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    Eğitim ve ÖğretimMarmara Üniversitesi

    Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. LEVENT DENİZ

  5. 10. ve 11. sınıf tarih ders kitaplarında yer alan görseller ve metinlerde toplumsal cinsiyet temsiliyle ilgili tarih öğretmenlerinin görüşleri (Trabzon örneği)

    Views of Turkish history teachers about text and visual materials of 10th and 11th grades Turkish history textbooks in terms of gender representation: Example of Trabzon

    EBRU DEMİRCİOĞLU

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2014

    Eğitim ve ÖğretimAtatürk Üniversitesi

    Ortaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı

    YRD. DOÇ. DR. AYDIN GÜVEN