Ebû İbrâhim İshak b. İbrâhim el-Fârâbî'nin Dîvânü'l-Edeb adlı eserinin sözlük bilim açısından tahlili
A lexical analysis of Abu Ibrahim Ishaq ibn Ibrahim al-Farabi's work titled Divan al-Adab
- Tez No: 1002264
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ŞAHABETTİN ERGÜVEN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hitit Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
“Ebû İbrâhim İshak b. İbrâhim el-Fârâbî'nin Dîvânü'l-edeb Adlı Eserinin Sözlük Bilim Açısından Tahlili”isimli çalışmamız, giriş, dört bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş bölümünde, araştırmanın önemi, amacı, yöntem ve metodu, kapsam ve sınırlılıkları, araştırma yapılırken literatür taraması ve kullanılan kaynaklar hakkında bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde, Dîvânü'l-edeb'in müellifi Ebû İbrâhim İshak b. İbrâhim el-Fârâbî'nin hayatı ve ilmî şahsiyeti ele alınmıştır. Bu bağlamda Türkistan, Türkmenistan ve Fârâb şehri hakkında genel bilgiler sunulmuş; müellifin ismi, nesebi, künyesi ve lakabı, doğumu, ilim tahsili amacıyla gerçekleştirdiği seyahatler ve vefatı incelenmiştir. Ayrıca ilmî çevresi, öğrencileri ve eserleri tanıtılmış; isim benzerliği sebebiyle Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ö. 339/950) ile karıştırılması meselesi açıklığa kavuşturulmuştur. Bunun yanı sıra Cevherî (ö. 400/1009) ile Fârâbî arasında mukayeseye yer verilmiş ve müellifin Türk sözlükçülüğü üzerindeki etkisi değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, çalışmaya konu olan eserin Arapça bir sözlük olması sebebiyle dil bilimi ve sözlük bilimi kavramları ele alınmış; Arap dili sözlük bilimi ve Arap dili sözlük biliminin ortaya çıkışı, gelişimi, telif süreci ve sözlük türleri hakkında teorik çerçeve sunulmuştur. Bu bölüm, çalışmanın uygulamaya dayalı analiz kısımları için kavramsal bir zemin oluşturmayı amaçlamaktadır. Üçüncü bölümde, Dîvânü'l-edeb'in sözlük bilimsel yapısı ayrıntılı biçimde tahlil edilmiştir. Bu çerçevede eserin sözlük türü, veri sıralaması, kök sistemi, ana metni ve baş, iç ve son verileri incelenmiş; dilsel, biçimsel ve anlamsal özellikleri sözlük bilimi verileri ışığında değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde ise Dîvânü'l-edeb, Arap dili ve sözlük bilimi açısından kapsamlı biçimde ele alınmıştır. Bu bağlamda eserin telif edildiği yer, yazma nüshaları, muhatap kitlesi ve kadîm dilcilerin esere dair değerlendirmeleri incelenmiştir. Ayrıca eserin mukaddimesi, gramer ve sözlük bölümleri içerik ve yöntem açısından analiz edilmiş; maddelendirme usulü, benimsediği metodoloji, ilmî değeri, eksiklikleri ve yöneltilen eleştiriler ele alınmıştır. Bunun yanında eserdeki istişhâd ve şevâhid anlayışı, terminolojik farklılıklar, eser üzerine yapılan çalışmalar, sözlükçülüğe etkisi ve kaynak olarak kullanıldığı eserler Arap sözlük bilimi bağlamında değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde ise çalışmada uygulanan farklı yöntemler neticesinde elde edilen bulgular genel bir değerlendirmeye tabi tutulmuş ve araştırmanın sözlük bilimi alanına sağladığı katkılar ortaya konulmuştur.
Özet (Çeviri)
Our study entitled“A Lexicographical Analysis of Abu Ibrahim Ishaq b. Ibrahim al-Farabi's Work Titled Diwan al-Adab”consists of an introduction, four chapters, and a conclusion. The introduction provides information about the importance, purpose, methodology, scope and limitations of the research, the literature review conducted, and the sources used during the research. The first chapter examines the life and scholarly personality of Abu Ibrahim Ishaq ibn Ibrahim al-Farabi, the author of Divan al-Adab. In this context, general information about Turkestan, Turkmenistan, and the city of Farab is presented; the author's name, lineage, kunya (nickname), birth, travels undertaken for the purpose of acquiring knowledge, and death are investigated. Furthermore, his scholarly circle, students, and works are introduced; the issue of confusion with Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Tarhan ibn Uzlugh al-Farabi al-Turki (d. 339/950) due to the similarity of names is clarified. In addition, a comparison between Jawhari and Farabi is made, and the author's influence on Turkish lexicography is evaluated. The second section addresses the concepts of linguistics and lexicography, given that the subject of this study is an Arabic dictionary. It presents a theoretical framework concerning Arabic lexicography, its emergence, development, authorship process, and types of dictionaries. This section aims to provide a conceptual foundation for the application-based analysis parts of the study. In the third chapter, the lexicographical structure of Dîvânü'l-edeb is analyzed in detail. Within this framework, the work's dictionary type, data ordering, root system, main text, and introductory, internal, and concluding entries are examined; and its linguistic, formal, and semantic characteristics are evaluated in light of lexicographical data. The fourth chapter comprehensively examines Dîvânü'l-edeb from the perspective of the Arabic language and lexicography. In this context, the place where the work was written, its manuscripts, its target audience, and the evaluations of ancient linguists regarding the work are investigated. Furthermore, the preface, grammar, and lexicographical sections of the work are analyzed in terms of content and methodology; its method of enumeration, adopted methodology, scholarly value, shortcomings, and criticisms directed at it are discussed. In addition, the understanding of istishhad and shavahid in the work, terminological differences, studies conducted on the work, its influence on lexicography, and the works from which it was used as a source are evaluated within the context of Arabic lexicography. In the conclusion section, the findings obtained from the different methods applied in the study are subjected to a general evaluation, and the contributions of the research to the field of lexicography are revealed.
Benzer Tezler
- Otrar Bölgesi ve İslâm tarihindeki önemi: VI-XIII. yüzyıllar arası
The Region of Otrar and its significance in the history of Islam between the sixth and thirteenth century
MURATBEK DARİBAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
TarihSelçuk Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET TURAN YÜKSEL
- Ebû İshâk İbrâhîm B. El-Mansûr B. Halefi'l-Müzekkir en-Nisâbûrî'nin Kısasü'l-Enbiyâ tercümesi: Fiiller-metin-sözlük
Linguistic analysis of translation of Ebu Ishak Ibrahim B. Al-Mansur B. Halefi'l-Muzekkir Nisaburi's Qisasu'l-Anbi̇ya: Text-grammatical index-verbs
MARİANA BUDU
Doktora
Türkçe
2019
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HATİCE TÖREN
- Ebu Bekir Muhammed b. Ebi İshak İbrahim b. Ya'kub el-Gülabadi'nin (380/990) Maani'l-Ahbar adlı eserinin (122-240 varağının tahkiki)
Ebu Bekir Muhammed b. Ebi İshak İbrahim b. Ya'kub el-Gülabadi'nin (380/990) Maani'l-Ahbar adlı eserinin (122-240 Varağının tahkiki)
NADİR AYDIN
Yüksek Lisans
Arapça
2006
DinSelçuk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF.DR. ALİ OSMAN KOÇKUZU
- التوظيف الفني للون في شعر أبي إسحاق إبراهيم بن يحيى بن عثمان الكلبي الغزي (441 – 523 هـ) دراسة تحليلية
Ebu İshak İbrahim b. Yahya al-Gazi'nin (H. 441-523) şiirinde rengin sanatsal kullanımı -Edebî inceleme-
MUWAFAQ HAMID HASAN ALKHADRA
Yüksek Lisans
Arapça
2023
Doğu Dilleri ve EdebiyatıÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HİDAYET ZERTÜRK
- Ebu İshak Zahid es-Saffar'ın Kelam yöntemi
The Kalam method of Abu Ishaq Zahid al-Saffar
ABDULLAH DEMİR
Doktora
Türkçe
2014
DinCumhuriyet ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. METİN ÖZDEMİR