Tasavvuf ve kurgu: Giritli Aziz Ali Efendi örneği
Sufism and fiction: The case of Cretan Aziz Ali Efendi
- Tez No: 1005872
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MEHMET YILDIZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Ali Aziz Efendi, Kurgusal metinler, Muhayyelat-ı Ledünni ilahi, Türk tasavvuf edebiyatı, Ali Aziz Efendi, Fictional texts, Muhayyelat-ı Ledünni ilahi, Turkish mysticism literature
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tasavvuf Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, 18. yüzyıl Osmanlı düşünce dünyasının önemli simalarından Giritli Aziz Ali Efendi'nin tasavvufî düşüncesini, müellifin Vâridât ve Muhayyelât adlı iki temel eseri ekseninde incelemektedir. Tezin temel yaklaşımı, Aziz Ali Efendi'nin Vâridât'ta doğrudan ve teorik bir üslupla ortaya koyduğu tasavvufî tecrübe ve düşüncenin, Muhayyelât'ta kurgusal ve temsilî bir anlatım diliyle yeniden inşa edildiği kabulüne dayanmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde Vâridât eseri merkeze alınarak Aziz Ali Efendi'nin tasavvufî düşünce dünyası analiz edilmiştir. Bu bağlamda seyr u sülûk, kalp, nefs, tecellî, mürşid ve vahdet-i vücûd gibi temel tasavvufî kavramlar metne sadık kalınarak ele alınmış ve eserde bu kavramlara yüklenen anlam çerçeveleri tespit edilmiştir. Böylece tezin ilerleyen bölümlerinde yapılacak olan metin merkezli karşılaştırmalı okumalar için kavramsal bir zemin oluşturulmuştur. İkinci bölümde Muhayyelât, edebî ve kurgusal yönleri bakımından incelenmiştir. Eserin anlatım yapısı, hikâye etme tekniği, mesnevî ve menâkıbnâme geleneğiyle olan ilişkisi, beslendiği kaynaklar ve sonraki edebî sürece etkileri değerlendirilmiştir. Bu aşamada metnin tasavvufî muhtevasına doğrudan girilmeksizin yapısal ve tematik özellikleri tahlil edilmiştir. Üçüncü bölümde ise Muhayyelât, birinci bölümde Vâridât üzerinden tespit edilen tasavvufî kavramlar çerçevesinde analize tabi tutulmuştur. Aziz Ali Efendi'nin teorik ve tecrübî düzeyde ele aldığı tasavvufî kavramların, kurgusal düzlemde nasıl temsilî anlatılara dönüştüğü incelenmiştir. Buradan hareketle Muhayyelât'ın yalnızca edebî bir metin değil Aziz Ali Efendi'nin tasavvufî düşüncesini hikâye ve hayâl diliyle ifade eden temsilî bir anlatı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu tez, Giritli Aziz Ali Efendi'nin tasavvufî düşüncesinin Vâridât'ta doğrudan, Muhayyelât'ta ise dolaylı ve kurgusal bir anlatım diliyle ifade edildiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, Aziz Ali Efendi'nin tasavvuf ile edebiyat arasında kurduğu ilişkiyi görünür kılarak, tasavvufî tecrübenin farklı anlatım biçimlerini iki eser üzerinden birlikte değerlendirmektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines the Sufi thought of Giritli Aziz Ali Efendi, one of the distinguished figures of the 18th-century Ottoman intellectual world, through his two principal works, Vâridât and Muhayyelât. The main premise of the dissertation is that the Sufi experience and thought expressed directly and theoretically in Vâridât are reconstructed in Muhayyelât through a fictional and representational narrative language. In the first chapter, Aziz Ali Efendi's Sufi thought is analyzed with a focus on Vâridât. Within this framework, fundamental Sufi concepts such as spiritual journeying (sayr u suluk), the heart (qalb), the soul (nafs), divine manifestation (tajalli), the spiritual guide (murshid), and the unity of being (wahdat al-wujud) are examined in close adherence to the text, and the semantic frameworks attributed to these concepts are identified. Thus, a conceptual basis is established for the text-centered comparative analyses conducted in the subsequent chapters. The second chapter analyzes Muhayyelât in terms of its literary and fictional characteristics. The narrative structure of the work, its storytelling techniques, its relationship with the traditions of the mathnawi and manaqibnama, the sources it draws upon, and its influence on later literary developments are evaluated. At this stage, the structural and thematic features of the text are examined without directly addressing its Sufi content. In the third chapter, Muhayyelât is analyzed within the framework of the Sufi concepts identified in Vâridât in the first chapter. The study focuses on how the Sufi concepts addressed by the author at theoretical and experiential levels are transformed into representational narratives within a fictional plane. In this context, it is concluded that Muhayyelât is not merely a literary text but a representational narrative that conveys Aziz Ali Efendi's Sufi thought through the language of story and imagination. In conclusion, this dissertation aims to demonstrate that Giritli Aziz Ali Efendi's Sufi thought is expressed directly in Vâridât and indirectly through a fictional narrative language in Muhayyelât. By making visible the relationship Aziz Ali Efendi establishes between Sufism and literature, the study evaluates different modes of expressing Sufi experience through these two works.
Benzer Tezler
- Yapay zekâ filmlerindeki“insanı insan yapan nedir?”sorunsalı: Tasavvuf ekseninden bir yaklaşım
The question of 'what makes a human a human?' in artificial intelligence films: An approach from the perspective of sufism
FİDAN TERZİOĞLU
Doktora
Türkçe
2022
Sahne ve Görüntü SanatlarıGalatasaray ÜniversitesiRadyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ Ö. MURAD ÖZDEMİR
- Elif Şafak'ın romanlarında ve kitaplaşmış eserlerinde din- tasavvuf ve inançlar
Elif Shafak's novels and works of religion-sufism and beliefs
ESRA AKPINAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KÂZIM YETİŞ
- Mikro tarih yazımına bir örnek: Safiye Erol'un Ciğerdelen romanında tasavvuf anlayışı
An example of micro history analysis: The understanding of sufism in Safiye Erol's novel, Ciğerdelen
ÖZLEM ÖZAŞİR DERECİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
TarihÜsküdar ÜniversitesiTasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DR. ÖĞR. ÜYESİ FEHİME CANGÜZEL GÜNER ZÜLFİKAR
- Şeyh Galib'in Hüsn ü Aşk Mesnevisinde seyr ü süluk
Way to internal journey at Hüsnü Aşk Mathnawi of Şeyh Galib
CEM SEVEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinÜsküdar ÜniversitesiTasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DR. ÖĞR. ÜYESİ FEHİME CANGÜZEL GÜNER ZÜLFİKAR
- Orhan Pamuk'un“Benim Adım Kırmızı”adlı eseri ile John Fowles'ın“Büyücü”adlı eserinde postmodernizm ve mistisizm: Karşılaştırmalı bir analiz
Postmodernism and mysticism in Orhan Pamuk's novel“Benim Adım Kırmızı”and John Fowles' novel“The Magus”: A comperative analysis
ALİ DİNÇER YILDIZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Karşılaştırmalı EdebiyatBatman ÜniversitesiKarşılaştırmalı Edebiyat Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SÜLEYMAN BAŞARAN