Hadis rivayetinde ihtisar
Ikhtiṣār (summation) in hadith transmission
- Tez No: 1006682
- Danışmanlar: PROF. DR. BEKİR KUZUDİŞLİ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, hadis literatüründe râvi tasarruflarının en önemli tezahürlerinden biri olan hadis metinlerinin ihtisar edilmesinin II./VIII. ve III./IX. yüzyıllardaki tarihsel gelişimini, nedenlerini, yol açtığı problemleri ve çözümünü incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, ihtisarın kasıtlı bir bilgi gizleme eylemi mi yoksa teknik bir zorunluluk mu olduğu ve hangi durumlarda yapısal bir probleme dönüştüğünün tespit edilmesidir. Araştırmada tümevarım yöntemiyle hicrî ilk dört asır rivayet ve ilel literatüründen veriler toplanmış, bunlar nitel analizi ve isnad-metin analiziyle incelenmiştir. Hadis metinlerinin ihtisar edilmesinin cevazı hususunda ulema arasında farklı yaklaşımlar mevcuttur. Zira bazı âlimler bütün rivayetlerin, bazıları sadece merfû hadislerin ihtisar edilmesine karşı çıkarken çoğu âlim râvinin belirli şartları gözeterek hadisi ihtisar etmesine itiraz etmemiştir. Araştırma sonucunda klasik literatürde ihtisar teriminin mâna ile ihtisar, hazif, iktisâr ve taktî' anlamlarında kullanıldığı, bunların hükmü açısından aralarında bir ayrım yapılmasa da mâna ile ihtisar edenlerin daha fazla hata yaptıkları görülmüştür. Zira ilk dört asırda hadis münekkitleri daha ziyade mâna ile ihtisar edilen bazı merfû hadislerin hatalı olduğunu belirtmişlerse de hadislerin tasnif edilen eserlerde iktisâr ve taktî' yapılarak nakledilmesine genel olarak itiraz edilmemiştir. Sonuç olarak ihtisar, hadis rivayet sisteminin işleyişi ve tasnif faaliyetinin pratik faydası için kaçınılmaz bir yöntem olarak kullanılmış; itirazlar daha ziyade merfû hadislerde mânanın bozulmasına yöneltilmiştir. Geçmişte tenkit edilmediği hâlde bugün parçacı bir okumayla ihtisar nedeniyle problemli görülen rivayetler bulunsa da bunlar hadislerin bütüncül bir şekilde okunması ve şerhlerin yardımıyla asgariye indirilebilmektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines the historical development, underlying causes, resultant problems, and proposed solutions of the abridgement (ikhtiṣār) of hadith texts, one of the most significant manifestations of transmitter intervention (taṣarruf al-rāwī) in the hadith literature during the second/eighth and third/ninth centuries. The primary research question concerns whether ikhtiṣār represents a deliberate act of concealing information or rather a technical necessity, and under which circumstances it develops into a structural problem within the hadith transmission system. In this study, data were collected from the riwāya and ʿilal literature of the first four Hijrī centuries through the inductive method (istiqrāʾ) and subsequently analyzed using qualitative analysis, along with isnād-matn analysis. Scholarly opinions regarding the permissibility of abridging hadiths (ikhtiṣār al-ḥadīth) varied: while some scholars opposed the abridgement of all reports, others restricted their objection to marfūʿ hadiths, whereas the majority did not object to the abridgement of hadiths by a transmitter, provided that certain conditions were observed. The findings indicate that in the classical literatüre, the term ikhtiṣār was employed to denote abridgement by meaning (ikhtiṣār bi'l-maʿnā), omission (ḥadhf), concision (iqtiṣār), and abbreviation (taqṭīʿ). Although no explicit legal distinction was made between these practices in terms of ruling, transmitters who abridged by meaning were found to commit errors more frequently. Hadith critics in the first four centuries primarily identified errors in certain marfūʿ hadiths abridged by meaning, whereas the transmission of hadiths through iqtiṣār and taqṭīʿ within compiled works (muṣannafāt) generally did not attract objection. In conclusion, ikhtiṣār functioned as an unavoidable method necessitated by the operational dynamics of the hadith transmission system and the practical utility of the codification process. Scholarly objections were directed mainly at cases in which abridgement resulted in distortion of meaning in marfūʿ hadiths. Although certain narrations that were not criticized in earlier periods are regarded as problematic today due to abridgement when approached through fragmentary readings, such issues can largely be mitigated through holistic engagement with hadith corpora and recourse to the classical commentary (sharḥ) tradition.
Benzer Tezler
- El-Beğavî'nin Mesâbîhu's-Sünne adlı eserinin hadis ilmi açısından değerlendirilmesi
An assessment of Al-Baghawī's Maṣābīḥ al-Sunna from the perspective of ḥadīth study
YUNUS EMRE ACAROĞLU
Doktora
Türkçe
2026
DinSüleyman Demirel ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YUSUF AÇIKEL
- Hadis rivayetinde zorunlu rihleler (100-330/718-941)
Involuntary rihla in hadith narration (100-330/718-941)
İBRAHİM ENES BAŞDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Tarihİstanbul ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BEKİR KUZUDİŞLİ
- Mezhep mensubiyetinin hadis rivayetine etkisi (fıkhî hadisler bağlamında)
The influence of adherence to denomination on the hadith narration (in the context of juristic hadiths)
AYŞENUR SOYLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2008
DinUludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HÜSEYİN KAHRAMAN
- İslam İdare Hukukunun ortaya çıkışı (Hz.Peygamber ve Raşid Halifeler Dönemleri'nde idarenin kuruluşu, işleyişi ve denetlenmesi)
The Emergence of Islamic administation law (In periods of prophet and four caliphs the organization of administration, its action and its control)
MEHMET NURİ GÜLER
- Hadis rivayetinde Ravi tasavvurları ve doğurduğu problemler
The alteration of the hadith narrators on the narration of Ahadith, and some problems it caused
SÜLEYMAN DOĞANAY