Fahreddin Râzî'de ontoloji-epistemoloji ilişkisi: Zihin-hariç geriliminde nesne ve itibar
Ontology-epistemology relationship in Fakhr al-Dīn al-Rāzī: Object and i'tibār in the mind-external world tension
- Tez No: 1006885
- Danışmanlar: PROF. DR. EŞREF ALTAŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Felsefe, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Medeniyet Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu doktora tezi, Fahreddin Râzî'nin düşünce sisteminde ontoloji ve epistemoloji arasındaki ilişkiyi, zihin-hariç gerilimi ve itibar kavramı ekseninde çözümlemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel iddiası, Râzî'nin İbn Sînâcı zihnî suret ve zihnî varlık teorileri ile Kelamcıların ahvâl ve madumun şeyiyeti görüşlerini reddederek bunların yerine izafet ve itibar merkezli realist bir sentez geliştirdiğidir. Tezin birinci bölümünde, varlığı sadece dış dünya ile sınırlandıran Râzî'nin ara ontolojik katmanları tasfiye ederek varlığın yegâne zarfını hariç olarak belirlediği temellendirilmiştir. Bu çerçevede tümeller, zihindeki soyut suretler değil, hariçteki nesneler arasında mevcut olan ve aklın itibar ettiği kadr-i müşterekler olarak konumlandırılmıştır. Râzî, geliştirdiği itibar anlayışıyla aklın nesneye farklı haysiyetlerle yönelerek tümel ortaklıkları idrak ettiğini ve varlığı saf haricî bir gerçeklik zemininde yeniden inşa ettiğini öne sürer. İkinci bölümde ise Râzî'nin bilgiyi zihne hulul eden bir suret veya sıfat olarak değil, bilen ile bilinen arasında kurulan yalın bir izafet ve yönelim olarak tanımladığı bilgi nazariyesi analiz edilmiştir. Tasavvuru aklın nesneye yönelik hükümsüz yönelimi, tasdiki ise bu yönelime eklenen bir kelâm-ı nefsî (hüküm) olarak anlamlandıran Râzî, tasdik ve önermeyi üç tasavvur ve bir hükümden oluşan mürekkep bir yapı olarak ele almaktadır. Bu yaklaşım doğrultusunda tarif teorisi de yeni bir bilgi üretimi değil, lafzî bir beyan veya bir iddia olarak yeniden yorumlanmıştır. Nihayetinde tez, Râzî'nin Meşşâî temsilciliğini tasfiye ederek, nesneye farklı açılardan yönelen itibar edici aklın merkezde olduğu tutarlı bir haricî gerçekçilik inşa ettiğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines the relationship between ontology and epistemology in the thought of Fakhr al-Dīn al-Rāzī, centering on the tension between the mind and the external world and the concept of mental consideration (iʿtibār). The primary argument of the study is that al-Rāzī rejects Avicennian theories of mental form and mental existence, as well as the Kalām scholars' views on states (aḥwāl) and the“thingness of the non-existent”(shayʾiyyat al-maʿdūm), developing instead a realist synthesis centered on relation (iḍāfa) and consideration (iʿtibār). In the first chapter, al-Rāzī's conception of existence is grounded by limiting existence solely to the external world (khārij), thereby eliminating intermediate ontological layers such as mental existence and the subsistence of the non-existent. Within this framework, universals are explained not as mental abstract forms, but as“common denominators”(kadr-i müşterek) present among external objects. Through his theory of consideration (iʿtibār), al-Rāzī posits that the intellect perceives universal commonalities by analyzing external objects from various perspectives, thus reconstructing existence on a purely external reality while reducing the subject-object relationship to an epistemological relation. The second chapter analyzes al-Rāzī's theory of knowledge, where knowledge is defined not as a form entering the mind or a spiritual attribute, but as a simple“relation”(iḍāfa) and“orientation”(yönelim) established between the knower and the known. Al-Rāzī interprets conception (tasawwur) as the mind's non-judgmental indication of an object, and assent (tasdīq) as a“mental speech”(kelām-ı nefsî) or judgment added to this orientation. Consequently, he treats assent and the proposition as a composite structure consisting of three conceptions and one judgment. Under this approach, the theory of definition is reinterpreted not as the production of new knowledge, but as a verbal explanation (beyan) or a claim. Ultimately, the thesis demonstrates that by utilizing Avicennian conceptual tools, al-Rāzī dismantles Peripatetic representationalism and constructs a consistent external realism centered on the“considering intellect”(itibar edici akıl) that engages with objects from diverse aspects.
Benzer Tezler
- Seyyid Şerif Cürcânî'de zihnî varlık
Al-Sayyid al-Sharif al-Jurjânî on mental existence
MURAT KAŞ
Doktora
Türkçe
2017
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YUSUF ŞEVKİ YAVUZ
- İbn Sînâ'nın zihnî varlık ve tümellik anlayışı ve Fahreddin Râzî'nin eleştirileri
Ibn Sīnā's (Avicenna) concept of mental existence and universality and Fakhr al-Din al-Rāzī's criticisms
AHMET TARIK AKSAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HATİCE KELPETİN ARPAGUŞ
- İbn Sînâ ve el-İşârât şârihlerinde varlık-mahiyet ilişkisi: Er-Râzî ve et-Tûsî örneği
The Relationship between Existence-Quiddity in Avicenna and the Commentators of al-Ishārāt: the Case of al-Rāzī and al-Ṭūsī
ABDÜLVAHİT ÖZ
Doktora
Türkçe
2024
FelsefeAnkara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İBRAHİM MARAŞ
- Zihnî varlık kavramının İbn Sînâ felsefesindeki temelleri
The foundations of the concept of mental existence in the philosophy of Ibn Sina
AYŞE KASIMOĞLU ŞİRİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
FelsefeMarmara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İLHAN KUTLUER
- Abdülhakim es-Siyalkȗti'nin Fi'l-İlmi'l-İlâhi adlı risalesinin tahkik ve tahlili
A critical edition and on analysis of abd al-Hakim es-Siyalkȗti's work Fi'l-İlmi'l-İlâhi
MESUT EMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinMarmara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HİKMET YAMAN