1980'den günümüze Türkiye'de Queer kültür ve aktivizmingüncel sanat eserlerinde temsili
The representation of Queer culture and activism in contemporary art in Turkey from 1980 to the present
- Tez No: 1007577
- Danışmanlar: PROF. DR. HALİME YÜCEL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sahne ve Görüntü Sanatları, Performing and Visual Arts
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Galatasaray Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Radyo, Sinema ve Televizyon Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, 1980–2020 yılları arasında Türkiye'de normatif olmayan cinsellikleri ve bedenleri konu alan görsel üretimlerin, toplumsal ve siyasal dönüşümler bağlamında nasıl konumlandığını incelemektedir. 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından şekillenen baskı ve sansür rejimi, kültürel alanı köklü biçimde dönüştürmüş; queer varoluşlar hem görünmezleştirilmiş hem de kriminalize edilmiştir. Çalışma, bu kırk yıllık dönemde queer kültürle ilişkili sanatsal üretimlerin yalnızca estetik bir ifade alanı olarak değil, aynı zamanda alternatif hafıza ve arşiv stratejileri olarak nasıl işlediğini araştırmaktadır. Böylece, görünürlüğün kırılgan rejimleri içinde üretilen imgelerin yalnızca geçmişi değil, geleceği de yazan bir arşiv kurduğunu ortaya koymaktadır. Kuramsal çerçeve, queer kuram, görsel kültür çalışmaları, hafıza ve arşiv tartışmaları ile duygulanım kuramından beslenmektedir. Walter Benjamin'in diyalektik imgesi, Saidiya Hartman'ın“eleştirel fabülasyon”u, José Esteban Muñoz'un“henüz değil”tahayyülü, Ann Cvetkovich'in duygular arşivi ve Elizabeth Freeman'ın zamansal normatiflik tartışmaları, Türkiye bağlamındaki üretimler ışığında yeniden düşünülmektedir. Bu kavramsal araçlar, eksik belgeler, kırık imgeler ve iptal edilmiş etkinlikler gibi“yokluk”öğelerinin, alternatif bir hafıza ve spekülatif arşiv tahayyülü için nasıl işlev kazandığını göstermektedir. Yöntemsel olarak çalışma, disiplinlerarası ve katmanlı bir yaklaşım benimser. Görsel ve göstergebilimsel çözümleme, arşivsel fragmanlarla çalışma, performans ve beden odaklı çözümleme ile duygulanımsal yorumlama yöntemleri bir araya getirilmiştir. Bu strateji, yalnızca var olan belgeleri değil, aynı zamanda eksiklikleri, sessizlikleri ve kayıpları da analizin merkezine yerleştirir. Araştırmacının konumlu bilgisi, duygulanımsal tanıklıklar ve spekülatif yöntemler aracılığıyla, queer arşivin geleceğe yazımını kavramsallaştıran etik bir yaklaşım geliştirilmiştir. Tezin bulguları, Türkiye'de queer görsel üretimlerin baskı ve sansür koşulları altında geliştirdiği opaklık, tekrar, geri çekilme ve yokluk gibi taktiklerin yalnızca hayatta kalma stratejileri olmadığını; aynı zamanda yeni bir estetik-politik dil yarattığını ortaya koymaktadır. Böylelikle çalışma, queer kültür ve sanat üzerine Türkiye'deki literatüre hem tarihsel hem de kuramsal düzeyde katkı sunmaktadır. Sanat tarihi ve toplumsal hareketler arasında bir köprü kurarak, eksik arşivlerin ve duygulanımsal tanıklıkların nasıl geleceğe yazılan bir hafıza politikası ürettiğini göstermektedir.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines visual productions addressing non-normative sexualities and bodies in Turkey between 1980 and 2020, situating them within broader socio-political transformations. The military coup of September 12, 1980, profoundly reshaped the cultural sphere through censorship and repression, rendering queer existences both invisible and criminalized. The study investigates how artistic practices related to queer culture during this forty-year period have functioned not only as aesthetic expressions but also as strategies of alternative memory and archival practice. It argues that images produced under fragile regimes of visibility establish archives that write not only the past but also possible futures. The theoretical framework brings together queer theory, visual culture studies, archival and memory debates, and affect theory. Walter Benjamin's concept of the dialectical image, Saidiya Hartman's“critical fabulation,”José Esteban Muñoz's notion of the“not yet,”Ann Cvetkovich's archive of feelings, and Elizabeth Freeman's critique of chrononormativity are rethought through the lens of Turkey's cultural context. These conceptual tools illuminate how absences—such as missing documents, broken images, and cancelled events—become productive for envisioning alternative memory and speculative archival practices. Methodologically, the dissertation adopts an interdisciplinary and layered approach. It combines visual and semiotic analysis, archival fragments, performance and body-centered perspectives, and affective interpretation. This strategy centers not only on existing materials but also on silences, gaps, and losses. Through situated knowledge, affective witnessing, and speculative methods, the study develops an ethical framework for understanding the writing of the archive toward the future. The findings demonstrate that the strategies developed by queer visual productions in Turkey—opacity, repetition, withdrawal, and absence—are not merely tactics of survival but also generate new aesthetic and political languages. The dissertation thus contributes to the literature on queer culture and art in Turkey on both historical and theoretical levels. It forges a bridge between art history and social movements, showing how fragmented archives and affective testimonies articulate a politics of memory that is written into the future.
Benzer Tezler
- Kuir ikon kimliğin günümüz sanatına yansımaları: Zeki Müren örneği
Reflections of queer icon identity in contemporary art: Zeki Müren example
NURAN LEYLA ERSEN KILINÇKAYA
Doktora
Türkçe
2022
Sosyolojiİstanbul Teknik ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EBRU YETİŞKİN DOĞRUSÖZ
- 1980'den günümüze Türkiye'de güldürü sinemasının değişimi
Change of comedy cinema in Turkey between 1980 and today
OYLUM ÇAĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
SosyolojiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSosyoloji Bölümü
YRD. DOÇ. DR. SİBEL YARDIMCI
- 1980'den günümüze Türkiye'de üç ulusal gazete örneğiyle basın ve siyaset ilişkisi
The interrelationship of press and politics in Turkey since 1980, with the example of three national newspapers
EFE OZAN KARASOY
Doktora
Türkçe
2014
GazetecilikMarmara ÜniversitesiGazetecilik Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MEHMET ÖZÇAĞLAYAN
- 1980'den günümüze Türkiye'de kurgu fotoğraf
From 1980 to the present fiction photography in Turkey
BAHAR SUSUP
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Sahne ve Görüntü SanatlarıDokuz Eylül ÜniversitesiFotoğraf Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. IŞIK SEZER