Transformations of the ritual morphologies of Nevruz in modern Türkiye
Modern Türkiye'de Nevruz'un ritüel morfolojilerindeki dönüşümler
- Tez No: 1008246
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AHMET BURAK BÜYÜKCİVELEK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Şehircilik ve Bölge Planlama, Urban and Regional Planning
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Orta Doğu Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ritüeller, insanların kendileriyle, topluluklarıyla ve çevreleriyle bağ kurmalarının en görünür yollarından biridir. Farklı ritüel türleri arasında, döngüsel ritüeller bir zamanlar gündelik yaşamı doğal ve toplumsal ritimlerle eşzamanlı hâle getirmekteydi. Ancak modern kentlerde bu ritimler kesintiye uğramakta ve karmaşık kentsel koşullar içinde yeniden biçimlenmektedir; ritüeller hem kenti şekillendirir hem de kent tarafından şekillendirilir. Bu çalışma, ritüellerin kent mekânında nasıl mümkün kılındığını, sınırlandığını ve dönüştüğünü Ritüel Morfolojisi çerçevesiyle yani aktörler, olaylar, mekânlar, zamanlar ve semboller arasındaki etkileşim üzerinden incelemektedir. Orta Asya'dan Orta Doğu'ya uzanan yüzlerce yıllık bir bahar ekinoksu kutlaması olan Nevruz, ritüel sürekliliği ve dönüşümünü anlamak için güçlü bir örnek sunmaktadır. Türkiye'de ve özellikle İstanbul'da Nevruz, kırsal ve döngüsel bir zamansallıktan çıkarak devlet tarafından düzenlenen ve güvenlikleştirilen kentsel mekânlara taşınmış; anlamı ise sürekli olarak yeniden yorumlanmıştır. Yöntemsel olarak çalışma; tarihsel belge incelemesi, 1929–2022 yıllarını kapsayan geniş gazete arşivleri (Cumhuriyet, Hürriyet, Yeni Akit, Özgür Gündem), parlamento kayıtları, devlet, siyasi ve kültürel aktörlerle yapılan görüşmeler ile 2025 İstanbul/Yenikapı kutlamasındaki saha çalışmasını bir araya getirmektedir. Bulgular, Nevruz'un diplomatik ve folklorik bir bahar festivali olmaktan (1929–1950'ler), politikleşmiş ve güvenlikleştirilmiş bir etkinliğe (1980'ler–1990'lar), 2000'lerde ise devlet-merkezli ve Kürt-siyasal performansların ikiye ayrıldığı bir yapıya dönüştüğünü, bu sürecin 2013“çözüm süreci”sırasında ve sonrasında yoğun biçimde politize olduğunu göstermektedir. Tarihsel süreç boyunca Nevruz'un morfolojik bileşenleri önemli dönüşümler geçirmiştir. Aktörler, kamusal ve idari figürlerden siyasi partilere doğru çeşitlenmiştir. Olaylar, mevsimsel bir şenlikten idari ritüellere, oradan da protesto, karşılaşma ve senaryolaştırılmış politik performanslara evrilmiştir. Mekânlar, açık kamusal alanlardan çitlerle çevrili, kontrollü kentsel miting alanlarına dönüşmüştür. Zamanda, 21 Mart sabit bir referans noktası olarak kalmış, ancak mevsimsel kutsallığını yitirerek politik takvim zamanına dönüşmüştür. Sembollerde ise ateş, renkler ve müzik gibi öğeler korunmuş, fakat anlamları sürekli olarak politik gündemlerce yeniden çerçevelenmiştir. Nevruz'u ritüel morfolojisi bağlamında ele alan bu çalışma, çağdaş kentte ritüellerin siyasi müdahaleler, sembolik yeniden çerçevelemeler ve mekânsal düzenlemeler yoluyla nasıl sürekli olarak teritoryalize ve re-teritoryalize edildiğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
Rituals are among the most explicit ways humans build connections with themselves, their communities, and the environment. Among different types of rituals, cyclical rituals once synchronized daily life with natural and communal rhythms. In modern cities, however, these rhythms are disrupted and reconfigured within complex urban conditions, where rituals both shape and are shaped by space. This study examines how urban environments enable, constrain, and transform rituals through the framework of Ritual Morphology, focusing on the interplay of actors, events, spaces, times, and symbols. Nevruz as a centuries-old spring equinox celebration spanning Central Asia to the Middle East, offers a compelling example of ritual continuity and transformation. In Türkiye, and particularly in Istanbul, Nevruz has shifted from rural, cyclical temporalities to state-sanctioned and securitized urban venues, with its meanings continually reinterpreted. Methodologically, the study combines historical document analysis, extensive newspaper archives between 1929-2022 (Cumhuriyet, Hürriyet, Yeni Akit, Özgür Gündem), parliamentary records, interviews with state, political, and cultural actors, and fieldwork at the 2025 Istanbul/Yenikapı celebration. Findings show a transformation from a diplomatic and folkloric spring festival (1929–1950s), to politicized and securitized events (1980s–1990s), to bifurcated state-led and Kurdish-political performances (2000s), culminating in a politicized stage during and after the 2013“peace process.”Throughout the history, the morphological components of the Nevruz undergo significant changes. Actors diversify from public to administrative figures and to political parties. Events move from seasonal festivity to administrative ritual to protest, contestation, and scripted political performance. Spaces transitioned from open public spaces to fenced, controlled urban rally grounds. Times retain the March 21 anchor while losing seasonal sacredness and becoming political calendar time. Symbols such as fire, colors, and music persist but their meaning is continually reframed by political agendas. By situating Nevruz within the ritual morphology, the study reveals how urban rituals are continually territorialized and reterritorialized through political interventions, symbolic reframing, and spatial regulation in the contemporary city.
Benzer Tezler
- Carnival celebrations in Istanbul: The changing perception and experience of Apokries and Baklahorani
İstanbul'da karnaval kutlamaları: Apokries ve Baklahorani'nin değişen algısı ve deneyimi
NAZ VARDAR
- Modern insanın günlük ritüelleri ile alışveriş mekânları arasındaki ilişkinin incelenmesi
Examination of the relationship between modern human's daily rituals and shopping venues
HALE GÜRGEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
İç Mimari ve DekorasyonMimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesiİç Mimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DİDEM TUNCEL
- Geçit ritleri bağlamında ölüm: Gaziantep örneği
Death in the context of parade rits: Gaziantep example
MUHAMMET NURULLAH CİCİOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2006
Türk Dili ve EdebiyatıGaziantep ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. FUZULİ BAYAT
- Covid-19 sürecinde yapılan taziye ritüelleri üzerine sosyolojik bir araştırma: Van kent merkezi örneği
A sociological research on condition rituals made during Covid-19: The case of Van city center
SERENAY SEZEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
SosyolojiVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA GÜNGÖRER
- Drama, marginality, space architecture of ritual actionin archaic Greece a Hellenistic paradigm: Pergamum
Drama, sınırsallık, mekan Arkaik Yunan`da törensel hareketin mimarlığı Helenistik bir örnekleme: Bergama
ÖMÜR HARMANŞAH
Yüksek Lisans
İngilizce
1996
SosyolojiOrta Doğu Teknik ÜniversitesiMimarlık Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SUNA GÜVEN