İlâhî adâlet açısından hidâyet ve dalâlet meselesi: Kâdî Abdülcebbâr ve Râzî eksenli bir değerlendirme
The issue of guidance and misguidance from the perspective of divine justice: An evaluation centered on Qāḍī ʿAbd al-Jabbār and al-Rāzī
- Tez No: 1008973
- Danışmanlar: PROF. DR. FETHİ KERİM KAZANÇ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ondokuz Mayıs Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Hidâyet-dalâlet meselesinin ilâhî adâlet boyutuna dair bazı sorular geçmişte olduğu gibi günümüz insanının da zihnini meşgul etmektedir. Bu kapsamdaki sorulara verilebilecek cevaplara katkı sunmak amacıyla“İlâhî Adâlet Açısından Hidâyet ve Dalâlet Meselesi: Kâdî Abdülcebbâr ve Râzî Eksenli Bir Değerlendirme”adlı çalışmayı araştırma alanı olarak belirledik. Araştırma, konuyu, Mu'tezile ve Eş'arî ekollerinin sembol isimlerinden Abdülcebbâr ve Râzî'nin görüşleri bağlamında ele almaktadır. Çalışma, hidâyet-dalâlet meselesini ilk önce tarihsel art alan ve kavramsal analiz yönleriyle incelemektedir. Sonraki bölümde Abdülcebbâr ve Râzî'nin Tanrı tasavvurları bağlamında konunun Allah'ın ilim, irade ve kudret sıfatlarıyla ilişkisi; ardından Allah'ın adâleti, hüsün-kubuh, teklif ve kötülük problemi, salah-aslah, tevfîk-hızlân-lütuf ve kazâ-kader kavramları üzerinden Allah'ın fiilleriyle ilişkisi ortaya konmuştur. Takip eden bölümde de konu, insanın özgürlüğü, kabiliyetleri ve sınırlılıkları bağlamında onun inancını etkileyebilecek biyolojik, psikolojik ve sosyolojik faktörler açısından ele alınmış; insanın ömür süresinin, bilişsel ve ahlâkî yetilerinin onun hidâyet ve dalâletine yönelik olumlu veya olumsuz etkileri araştırılmıştır. En son bölümde ise hidâyet-dalâlet konusuyla bağlantılı güncel tartışmalar ve bunların, meselenin farklı açılardan izahına yansımaları ele alınmıştır. Kâdî Abdülcebbâr insanın hidâyet ve dalâletinde onun özgür bir fâil olduğunu savunarak meseleyi Allah'ın adâleti merkezinde yorumlar. Ona göre Allah, hidâyet-dalâlet de dahil olmak üzere kötü bir eylemde bulunmaz. İnsan aklı Allah'ın fiillerini iyi-kötü olarak tanımlayabilir. Râzî ise konuyu Allah'ın kudreti merkezinde cebre yakın bir yaklaşımla, vücûbî bir zorunluluk kapsamında yorumlayarak son tahlilde hidâyet ve dalâleti Allah'a nispet etse de kulun fâilliğini kabul etmekten kaçınmaz. Râzî, Allah'ın fiillerinin insan aklının iyi-kötü değerlendirmesi kapsamı dışında olduğu ve O'nun fiillerinin bir gerekçeye dayandırılmasının mutlak kudretine halel getireceği kanaatindedir. Kâdî Abdülcebbâr'ın adâlet merkezli bakış açısı hidâyet-dalâlet tartışmalarına dair geniş ölçekte cevap imkânları sunarken, Râzî'nin kudret merkezli bakış açısı ise daha çok insanı kuşatan sınırlılıklara vurgu yapar.
Özet (Çeviri)
Questions regarding the divine justice dimension of guidance (hidāyah) and misguidance (ḍalālah) continue to occupy human thought today, as they have throughout history. To contribute to the potential answers to these questions, the study entitled“The Issue of Guidance and Misguidance from the Perspective of Divine Justice: An Evaluation Centered on Qāḍī ʿAbd al-Jabbār and al-Rāzī”was determined as the research area. The investigation examines the subject within the context of the views of ʿAbd al-Jabbār and al-Rāzī, the iconic figures of the Muʿtazilite and Ashʿarite schools. The study first analyzes the issue of guidance and misguidance through its historical background and conceptual framework. In the subsequent section, within the context of the authors' conceptions of God, the relationship of the subject to the divine attributes of knowledge, will, and power is explored; this is followed by its connection to divine acts through the concepts of divine justice, ḥusn–qubḥ, taklīf, the problem of evil, ṣalāḥ–aṣlaḥ, tawfīq–khidhlān–luṭf, and qaḍāʾ–qadar. The following section addresses the subject in terms of human freedom, capacities, and limitations, considering biological, psychological, and sociological factors that may influence belief. Furthermore, the positive or negative impacts of human lifespan and cognitive and moral faculties on guidance and misguidance are thoroughly investigated. The final section evaluates contemporary debates related to the subject and their reflections on various explanations of the issue. Qāḍī ʿAbd al-Jabbār interprets the matter through the lens of divine justice, advocating that the human being is a free agent in their guidance and misguidance. According to him, God does not perform any evil acts, including misguidance, and human reason is capable of defining divine acts as good or evil. Conversely, al-Rāzī approaches the issue from a power-centered perspective within a framework of ontological necessity (wujūbī necessity) and an approach close to determinism (jabr). While ultimately attributing guidance and misguidance to God, he does not refrain from acknowledging human agency. Al-Rāzī maintains that divine acts transcend the moral evaluations of human reason and that basing His actions on any justification would impair His absolute power. While Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's justice-centered perspective offers extensive explanatory possibilities for the discussions on guidance and misguidance, al-Rāzī's power-centered approach emphasizes the complex limitations encompassing the human being.
Benzer Tezler
- Fetret ehlinin ilahi adalet açısından durumu
The evalution of people of interegnum from the viewpoint of divine justice
MESUT ARTIK
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinDokuz Eylül ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET İLHAN
- Mu'tezile düşüncesinde insan hürriyeti
The Human freedom in Mutazilite thinking
ABDULHAMİT SİNANOĞLU
Doktora
Türkçe
2000
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA SAİT YAZICIOĞLU
- Kelâmda ilâhi adâlet fikri açısından çocuklar ve hayvanlarda mükâfat ve ceza meselesi
The issue of recommendation and punishment in children and animals from the idea of di̇vi̇ne justi̇ce i̇n the kalam
AYŞE ÇİĞDEM YURDUSEVEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. RIZA KORKMAZGÖZ
- Farklı inaç çevrelerinde doğmuş olmanın ilahi adalet açısından değerlendirilmesi
Evaluation of being born in different faith circles in terms of divine justice
ŞEYMA YELTEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EMİNE ÖĞÜK
- Adalet duygusu açısından iki farklı sosyo-ekonomik düzeyden çocuklar arasında bir karşılaştırma
A comparison between children in two different socio-economic levels in terms of sense of justice
PELİN ÖRTEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
SosyolojiHacettepe ÜniversitesiAntropoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. N. SERPİL ALTUNTEK