Farklı vücut ağırlığındaki bireylerin diyetlerinin ultra işlenmiş besin tüketimi ve çevresel etkiler açısından karşılaştırılması
Comparison of diets of individuals with different body weights in terms of ultra-processed food consumption and environmental impacts
- Tez No: 1009050
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MÜGE YILMAZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Beslenme ve Diyetetik, Nutrition and Dietetics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Erciyes Üniversitesi
- Enstitü: Sağlık Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, farklı vücut ağırlığındaki yetişkinlerde ultra işlenmiş besin (UİB) tüketimini ve bu tüketimin çevresel ayak izleri [karbon ayak izi (CF) ve su ayak izi (WF)] üzerindeki etkilerini değerlendirmeyi; ayrıca UİB tüketimi ile antropometrik göstergeler ve sürdürülebilir beslenme davranışları arasındaki ilişkileri incelemeyi amaçlamaktadır. Kesitsel tipteki araştırmaya 571 yetişkin birey (178 normal ağırlıktaki, 216 hafif şişman, 177 obez) dahil edilmiştir. Katılımcıların sosyodemografik ve antropometrik ölçümleri kaydedilmiş, diyet alımları 24 saatlik geriye dönük besin tüketim kaydı yöntemiyle belirlenmiştir. Tüm besinler NOVA sınıflamasına göre işlenme düzeyine göre ayrılmış, UİB'lerden gelen günlük enerji oranı hesaplanmıştır. Buna göre katılımcıların UİB tüketim düzeylerindeki artışın etkisini değerlendirmek ve gruplar arası örneklem dağılımında istatistiksel gücü korumak amacıyla veriler tertillere ayrılmıştır: T1 (≤%4,6), T2 (%4,7–20,2), T3 (≥%20,3). Çevresel ayak izi değerlendirmelerinde uluslararası veri setleri kullanılmıştır. Sürdürülebilir Beslenmeye Yönelik Davranış Ölçeği (SBYDÖ) ile bireylerin sürdürülebilirlik odaklı davranışları ölçülmüştür. UİB'lerden gelen enerjinin günlük enerjiye katkısı ortalama %15,7±16,2 bulunmuştur. Normal ağırlıktaki bireylerde bu oran %19,6±18,1, obezlerde ise %10,5±12,9'dur (P < 0,001). UİB tüketimi, yaş ve BKİ ile negatif korelasyon göstermiştir (P < 0,001). UİB tüketimi arttıkça SBYDÖ toplam puanı ve alt boyut puanları azalmıştır (P < 0,001). T3 grubunun sürdürülebilir beslenme davranış puanı (63,8±10,6), T1 grubuna göre (68,9±8,7) anlamlı derecede daha düşük bulunmuştur (P < 0,001). Çevresel ayak izi açısından; CF ve WF değerleri UİB tüketimine göre doğrusal bir artış göstermemiştir. T2 grubunda CF (4,3±2,7 kg CO₂e) ve WF (4802±2375 L) en yüksek düzeydeyken, T3 grubunda (CF: 3,9±2,4 kg CO₂e, WF: 4297±2077 L) anlamlı düşüş saptanmıştır (P < 0,05). Çok değişkenli regresyon analizlerinde, UİB tüketimi ile SBYDÖ puanı arasında bağımsız ve negatif bir ilişki bulunmuştur (β= –0,31; P < 0,001). Ancak UİB ile CF ve WF arasında enerjiyle düzeltilmiş modellerde anlamlı ilişki saptanmamıştır. Bu çalışmada, UİB tüketiminin artışı sürdürülebilir beslenme davranışlarında zayıflama ile ilişkili bulunmuştur. Ancak çevresel ayak izleri ile UİB tüketimi arasında doğrusal bir ilişki gözlenmemiş; UİB tüketiminin çevresel etkilerinin diyet içeriğine göre değişebileceği gösterilmiştir.
Özet (Çeviri)
This study aims to evaluate the consumption of ultra-processed foods (UPFs) and its impact on environmental footprints [carbon footprint (CF) and water footprint (WF)] among adults with different body weight statuses. Additionally, it investigates the associations between UPF consumption, anthropometric indicators, and sustainable dietary behaviors. A total of 571 adults (178 normal-weight, 216 pre-obese, and 177 obese) were included in this cross-sectional study. Sociodemographic information and anthropometric measurements of the participants were recorded, and dietary intake was assessed using the 24-hour dietary recall method. All foods were categorized according to their processing level using the NOVA classification, and the percentage of daily energy derived from UPFs was calculated. To evaluate the effect of increasing UPF consumption levels and maintain statistical power in sample distribution across groups, the data were divided into tertiles: T1 (≤4.6%), T2 (4.7–20.2%), and T3 (≥20.3%). International data sets were used for environmental footprint assessments. The Sustainable Nutrition Behavior Scale (SNBS) was used to measure participants' sustainability-oriented behaviors. On average, UPFs contributed 15.7±16.2% of total energy intake. This contribution was 19.6±18.1% among normal-weight participants and 10.5±12.9% among obese individuals (P < 0.001). UPF consumption showed a negative correlation with age and BMI (P < 0.001). Increased UPF intake was associated with lower total and subscale scores on the SNBS (P < 0.001). The sustainable nutrition behavior score of the T3 group (63.8±10.6) was significantly lower than that of the T1 group (68.9±8.7) (P < 0.001). Regarding environmental footprints, CF and WF values did not show a linear increase with UPF consumption. The highest levels were observed in the T2 group (CF: 4.3±2.7 kg CO₂e; WF: 4802±2375 L), while the T3 group exhibited a significant decrease (CF: 3.9±2.4 kg CO₂e; WF: 4297±2077 L) (P < 0.05). Multivariable regression analyses revealed an independent and negative association between UPF consumption and SNBS scores (β = –0.31; P < 0.001). However, no significant associations were found between UPF consumption and CF or WF in energy-adjusted models. In conclusion, while higher UPF consumption is linked to weaker sustainable dietary behaviors, its environmental footprint lacks a linear trend and depends heavily on overall dietary composition.
Benzer Tezler
- Prolaktinomalı bireylerde zayıflama diyetlerinin bazı biyokimyasal parametrelere ve antropometrik ölçümlere etkisi
Effect of weight loss diets on some biochemical parameters and anthropometric measurements in prolactinomas patients
ESEN SEZER
Doktora
Türkçe
2016
Beslenme ve DiyetetikBaşkent ÜniversitesiBeslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜL KIZILTAN
- Çok doymamış yağ asitleri bakımından zengin alg ilave edilen yemlerin levrek (Dicentrarchus albrax L., 1758)'de büyüme performansı ve vücut komposizyonuna etkisi
Effects of pufa (Polyunsaturated fatty acids) enriched algae added diets on growth and body composition of sea bass (Dicentrarchus labrax L., 1758)
KAMİL MERT ERYALÇIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2006
Su Ürünleriİstanbul ÜniversitesiSu Ürünleri Yetiştiriciliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERDAL ŞENER
- Obezlerde kalça, diz ve ayak bileği eklemlerinin hareket genişliği değerlerinin, normal bireylerle karşılaştırılması
Comparison of hip, knee and ankle joint range of motions in obese and normal individuals
MURAT ÇETKİN
- Yetişkin kadınlarda serum leptin düzeyi ve etkileyen etmenler
Leptin levels in women and influence of factors
MENDANE SAKA
Doktora
Türkçe
2001
Beslenme ve DiyetetikHacettepe ÜniversitesiDiyetetik Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLDEN PEKCAN
- Design, development, and functional evaluation of biomechanically inspired hand and wrist prostheses
Biyomekanikten esinlenen el ve bilek protezlerinin tasarımı, geliştirilmesi ve işlevsel değerlendirilmesi
MAHSA SARRAFI KHOSROWSHAH
Yüksek Lisans
İngilizce
2023
Mekatronik MühendisliğiÖzyeğin ÜniversitesiMakine Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ RAMAZAN ÜNAL