Batılı seyahatnameler ışığında Safevîler dönemi Aşûrâ merasimleri
Ashūrā rituals in the Safavid period based on western travel accounts
- Tez No: 1009354
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MEHMET ÇELENK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Halk Bilimi (Folklor), Tarih, Religion, Folklore, History
- Anahtar Kelimeler: Mezhepler tarihi, İran, Şia, Şiilik, Sect history, Iran, Şia
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bursa Uludağ Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kerbelâ vakası İslam tarihinin en önemli kırılma noktalarından biri olup Şiî hafızada yeri doldurulamaz bir önemi haizdir. Büveyhîler dönemi istisna tutulursa, Kerbelâ'nın ardından tutulan matem merasimleri siyasî şartların etkisiyle kamusal alanda görünürlük kazanmamış, özel alanla sınırlı kalmıştır. Âşûrâ matemleri İran topraklarının Şiîleştirildiği ve İran'ın yekpare bir siyasî hakimiyet altında toplandığı Safevîler döneminde yeni bir seyir kazanmış, devlet desteğiyle gelişmiş, kurumsallaşmış ve günümüzdeki matem formunun temellerini oluşturmuştur. Safevî İran'ında en önemli dinî merasimin âşûrâ matemleri olduğu görülmektedir. Şiî halk Muharrem ayının ilk on gününde çeşitli ritüeller icra etmiş; bireysel hayatlarını ve kamusal alanı mateme göre biçimlendirmiştir. Sokaklarda toplu halde geçit alayları yapılmış, ravzahânî meclislerinde Kerbelâ vakası anlatılarak gözyaşı dökülmüş, şahların katılımıyla geniş çaplı gösteriler düzenlenmiştir. Dönemin en dikkat çekici özelliği ise teatral unsurların yoğun olarak kullanılması ve bedene zarar verme ritüellerinin ortaya çıkmasıdır. Bunun yanında, matemlerin bir parçası olarak Haydarî ve Nî'metî adı verilen grupların çatışması dikkate şayandır. Tüm bu merasimler farklı kültür ve geleneklerin de etkisiyle Safevîler döneminde Şiî geleneğe dahil olmuş, yeni ve özgün bir matem kültürü yaratmıştır. Bu çalışma, Safevîler döneminde İran'ı ziyaret etmiş Batılı seyyahların kayıtları ışığında, Safevîler döneminde icra edilen matem ritüellerini tespit ederek tarihsel ve toplumsal bağlamı içerisinde değerlendirmektedir. Birinci bölümde ritüeller betimleyici bir yaklaşımla sınıflandırılmış ve ayrı başlıklar altında incelenmiştir. İkinci bölümde Şahların merasimlerle olan ilişkisiyle birlikte âşûrâ ritüellerinin siyasal, dinî ve toplumsal yönleri tartışılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise âşûrâ merasimlerinde kan akıtma unsuru, bedene zarar verme ritüelleri ve Haydarî ve Ni'metî çatışması bağlamında değerlendirilmiştir.
Özet (Çeviri)
The Karbala incident is one of the most significant turning points in Islamic history and holds an irreplaceable place in Shi'i memory. With the exception of the Buyid period, Shiite mourning ceremonies did not gain visibility in the public sphere and remained confined to the private realm for a long time. During the Safavid period, when Twelver Shia became the official sect of the state, ʿāshūrā rituals took a new turn—developing with state support, becoming institutionalized, and forming the foundations of today's mourning practices. In Safavid Iran, ʿāshūrā mourning rituals emerged as the most important religious ceremonies. During the first ten days of Muharram, the Shi'i population performed various rituals, shaping both private life and the public sphere. Public processions were organized, stories about Imam al-Husayn were recounted and tears were shed in rawzahkhānī gatherings, and large-scale events were held with the participation of the Safavid Shahs. A striking feature of the period was the prominent use of theatrical elements and the emergence of blood-letting rituals. Another noteworthy aspect was the conflict between groups known as Haydarī and Ne'matī which became part of these ceremonies. This study aims to identify and evaluate the mourning rituals practiced during the Safavid era on the basis of the accounts of Western travelers. It aims to evaluate these rituals within their historical and social context. The first chapter classifies and describes the rituals. The second chapter discusses the political, religious, and social dimensions of the ceremonies, including the Shahs' involvement. The third and final chapter evaluates the element of bloodletting in the ʿāshūrā commemorations and the conflict between the Haydarī and Ne'matī factions.
Benzer Tezler
- Batılı seyyahlara göre XIX. yüzyılın ilk yarısında Afganistan şehirleri
Afghanistan cities in the first half of the XIX. century according to western travellers
FERHAT ÇİFTÇİ
- Batılı seyyahlara göre 19. yüzyılın ikinci yarısında Doğu Türkistan
According to western travelers, East Turkistan in the second half of the 19th
TANER ULUS
- İngiliz seyyahların gözünden 19. yüzyılda Makedonya'dan İstanbul'a Osmanlı'nın mimari mirası
The architectural heritage of the Ottoman Empire from Macedonia to Istanbul in the 19th century through the eyes of British travellers
YASİN SAYGILI
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Sanat Tarihiİstanbul Medeniyet ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TUĞBA DİRİ APAYDIN
- Osmanlı arşiv belgelerine göre II. Abdülhamid dönemi Ürdün'ün idarî ve sosyo-kültürel yapısı
The administrative and socio-cultural structure of Jordan during the reign of Sultan Abdulhamid II according to Ottoman archival documents
FATMA NUR GÜNGÖR
Doktora
Türkçe
2026
TarihBursa Uludağ Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ İHSAN KARATAŞ
- 17.yüzyılın sonu, 18. yüzyılın ortası ve 19. yüzyılın başında yabancı seyyahların gözünden Batı Anadolu antik kentleri
Western Anatolian ancient cities in view of foreign travelers at the end of 17th century in the middle of 18th century, and beginning of 19th century
ECE YÜKSEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
TarihAdnan Menderes ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. TANJU DEMİR