Osmanlı ben-anlatılarında bütüncül benlik inşası: Makro ve mikro ilişkisellik bağlamında incelemeler (1700-1900)
The construction of a holistic self in Ottoman self-narratives: Studies in the context of macro and micro-relationality (1700-1900)
- Tez No: 1009608
- Danışmanlar: PROF. DR. SELİM KARAHASANOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Medeniyet Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, teorik ve metodolojik bağlamda taze bir bakışla Osmanlı ben-anlatıları çalışmalarına katkı sunmayı amaçlamaktadır. Bu tezde, Osmanlı ben-anlatılarını, bireyi iç/dış veya özel/kamusal gibi kesin çizgilerle bölen kartezyen düalist yaklaşımın ötesine geçerek nasıl incelenebileceği sorusuna cevap aranmaktadır. Çalışma, otobiyografik metin yazarlarını toplumsal bir dişlinin parçası veya yalıtılmış bir iç dünya olarak görmek yerine, onu sosyal çevresiyle sürekli diyalojik bir müzakere hâlinde olan“süreç-içindeki-özne”olarak kabul eden“bütüncül benlik teorisi”ekseninde değerlendirmeyi önermektedir. Bu karmaşık ve çok katmanlı benlik yapısını analitik bir biçimde çözümleyebilmek için sosyoloji alanının kavramlarından esinlenilerek“makro-ilişkisel”ve“mikro-ilişkisel”kavramları yöntemsel bir araç olarak kullanılmıştır. Makro-ilişkisellik, yazarın ailesi, mesleki çevresi ve hiyerarşik patronaj ağları içindeki konumunu ifade ederken; mikro-ilişkisellik, bireyin bu dış ağlar içerisinde karşılaştığı olaylara verdiği duygusal tepkileri, rüyalarını ve kendi eylemleri üzerine yaptığı öz-eleştirileri, yani nefs muhasebesini kapsamaktadır. Bu teorik ve metodolojik çerçeve bağlamında tezde 18. yüzyılın başı ile 19. yüzyıl sonuna kadar yaklaşık iki yüz yıllık süreçte, bir müneccim, bir bürokrat ve bir kâtip tarafından kaleme alınan üç farklı Osmanlı ben-anlatısı tahlil edilmektedir. İlk olarak, 18. yüzyılda yaşamış bir müneccimbaşı olan Mustafa Zeki el-İstanbulî'nin Mücerrebât adlı eseri incelenmiştir. Bu metin yazarın, dikey himaye ağlarındaki statü kaygılarını, kariyer hırslarını ve hamilerini kaybetme korkusunu rüya kayıtları üzerinden nasıl meşrulaştırdığını göstermektedir. İkinci olarak, 19. yüzyılın ilk yarısında yaşamış Hasan Haydar Paşa'nın Drama'dan Mısır'a uzanan hayatını anlattığı Cerîde-i Sergüzeşt'i ele alınmıştır. Eser, yazarın yaşadığı dışlanmışlık duygusunu ve sürgün psikolojisiyle nasıl başa çıktığını, hamilik sisteminin dayattığı mutlak itaate karşı“kritik anlarda”kendi aktif iradesini nasıl ortaya koyduğunu gözler önüne sermektedir. Son olarak, bir kâtip ve muhâsip olan Mehmed Efendi'nin daha önce bilinmeyen eseri Mecmû'a-i âcizâne'si incelenmiştir. Bu eser, yüksek hamilerden ziyade yatay hemşehrilik bağlarına ve işverenlere dayanan memuriyet hayatını anlatırken, yazarın yaşadığı maddi ve manevi felaketleri ahlaki bir arınma vesilesi olarak gören derin iç dünyasını yansıtmaktadır. Netice itibarıyla bu çalışma, Osmanlı bireylerinin statü endişesi, manevi arayış ve dünyevi kaygılar arasında bir denge arayan, yazma eylemiyle kendi çok katmanlı varoluşlarını ve bütüncül benliklerini inşa eden aktif aktörler olduğunu tarihsel metinler üzerinden açıkça kanıtlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis aims to contribute to the field of Ottoman ego-documents studies by offering fresh a theoretical and methodological perspective to the field. It seeks to answer how Ottoman self-narratives can be analyzed by moving beyond the cartesian dualist approach which defines“individual”in divided categories such as internal/external and/or private/public. Rather than viewing the authors of autobiographical texts merely as cogs in a social machine or as isolated internal worlds, this study proposes an evaluation shaped around the“theory of the holistic self.”This theory recognizes the individual as a“subject-in-process,”engaged in a continuous dialogical interaction with their social environment. To analytically decode this complex and multilayered structure of the self, the concepts of“macro-relational”and“micro-relational”have been borrowed from the field of sociology and employed as methodological tools. While macro-relationality refers to the author's position within family units, professional circles, and hierarchical patronage networks, micro-relationality encompasses the individuals' emotional responses to events that happen in these external networks, their dreams, and their self-criticisms, in other words, the accountings of the soul (nefs muhasebesi). Within this theoretical and methodological framework, the thesis analyzes three different Ottoman self-narratives written by an astrologer, a bureaucrat, and a scribe over a period of approximately two hundred years, spanning from the early 18th century to the late 19th century. First, the work titled Mücerrebât by Mustafa Zeki el-İstanbulî, a chief astrologer of the 18th century, is examined. In his piece, the author demonstrates how he externalized and legitimized his status anxieties within vertical patronage networks, his career ambitions, and the fear of losing his patrons through his dream records. Second, the Cerîde-i Sergüzeşt by Hasan Haydar Pasha, which recounts his life trajectory from Drama to Egypt during the first half of the 19th century, is analyzed. This work showcases how the author coped with his sense of marginalization and the psychology of exile, while revealing how he asserted his active agency during“critical moments”against the absolute obedience imposed by the patronage system. Finally, the previously unknown work Mecmû'a-i âcizâne by Mehmed Efendi, a scribe and an accountant, is examined. The text narrates the precarious nature of civil service relying on horizontal kinship ties and business networks rather than high-ranking patrons while reflecting the author's profound inner world that views material and spiritual calamities as a means of moral purification. Ultimately, this study aims to provide a clear evidence through historical texts that Ottoman individuals were active agents who sought a universal balance between status anxiety, spiritual seeking, and worldly concerns while constructing their multi-layered existences and holistic selves through act of writing.
Benzer Tezler
- Yenişehirli Avnî'nin Mir'ât-ı Cünûn'u bağlamında delilik kavramı
The concept of madness in the context of Mir'ât-i Cünûn (The mirror of madness) of Avnî from Yenişehir
MERVECAN BAYKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÖZGE ÖZTEKİN
- Osmanlı literatüründe ben-anlatılarına katkı: Abdullah Sâfî'nin (Ö. 1898) İftirâ-Nâme'si
A contribution to ego-documents in Ottoman literature: Iftirā-Nāme of Abdullah Sāfī (D. 1898)
HALİL İBRAHİM SALMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Tarihİstanbul Medeniyet ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SELİM KARAHASANOĞLU
- A methodological approach to early modern self-narratives: Representation of the self in Ottoman context (1720s-1820s)
Erken modern ben-anlatılarına metodolojik bir yaklaşım: Osmanlı bağlamında 'ben'in temsili (1720ler-1820ler)
SEMRA ÇÖREKÇİ
Doktora
İngilizce
2022
Tarihİstanbul Medeniyet ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SELİM KARAHASANOĞLU
- Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Şeyh Bedreddin ve Vâridât: Kimlik, literatür ve sufi tecrübe
From the Ottoman Empire to the Republic: Sheikh Bedreddin and Vâridât – identity, literature, and sufi experience
MUHAMMED AKİF KOÇ
- Kurmay subayların gözünden Balkan Harbi: Şark Ordusu deneyimi
The Balkan War through the eyes of staff officers: Eastern Army experience
TUGAY KARA
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Türk İnkılap Tarihiİstanbul Beykent ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET YAŞAR