Türkiye'de militarizmin sinemasal seyri: Üretim pratikleri, söylem ve ideoloji (1923-1970)
The cinematic course of militarism in Türkiye: Production practices, discourse, and ideology (1923-1970)
- Tez No: 1009897
- Danışmanlar: PROF. DR. SERPİL KIREL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sahne ve Görüntü Sanatları, Radyo-Televizyon, Performing and Visual Arts, Radio and Television
- Anahtar Kelimeler: Egemen ideoloji, Eleştirel söylem çözümlemesi, Popüler sinema, Sanat-siyaset ilişkileri, Türk sineması, Yeşilçam, Dominant ideology, Critical discourse analysis, Popular cinema, Art and politics relations, Turkish cinema, Yeşilçam
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Radyo, Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Cumhuriyet'in ilk elli yıllık sürecini oluşturan 1923-1970 yılları arasında Türkiye'de üretilen militarist filmlerdeki söylem inşası, yapısal dönüşümler ve meşruiyet mekanizmaları incelenmektedir. Norman Fairclough'nun“Üç Aşamalı Söylem Analizi”modeli doğrultusunda Bir Millet Uyanıyor (1932), Şimal Yıldızı (1954) ve Şafak Bekçileri (1963) filmlerinin merkeze alındığı çalışmada militarist sinemanın tek yönlü ve durağan bir ideolojik yansıma olarak görülemeyeceği; siyasal koşullar, uluslararası ilişkiler ve teknolojik dönüşümlerle birlikte sürekli yeniden şekillenen çok katmanlı bir yapıya sahip olduğu vurgulanmaktadır. Bulgular, militarist temsilin 1923-1970 yılları arasında, Türkiye'nin siyasal tarihine koşut biçimde üç evrede geliştiğini göstermektedir. Tek Parti döneminde Bir Millet Uyanıyor (1932) filmiyle ulus inşası kurucu bir değer olarak Kemalist çerçevede kurgulanmış; Soğuk Savaş dönemi ve Demokrat Parti iktidarında üretilen Şimal Yıldızı (1954) filmiyle söylem ABD yanlısı anti-komünist retoriğe kaydırılmıştır. 1960 Askerî Darbesi sonrasında üretilen Şafak Bekçileri (1963) filmiyle ordu modernleşmenin öncüsü ve toplumu dönüştürücü güç olarak temsil edilmiş ve Kemalizmin restorasyonunu destekleyen“ilerici”bir çerçevede sunulmuştur. Ayrıca Türkiye'de militarist film üretiminin Hollywood-Pentagon modelinden farklı olarak“duruma bağlı”, sivil inisiyatifli ve ticari motivasyonlu bir yapı taşıdığı saptanmıştır. Asker ve“düşman”temsillerinin konjonktürel dönüşümünün yanı sıra yıldız sistemi üzerinden Ayhan Işık ve Göksel Arsoy gibi isimlerin sürece eklemlenmesi, militarist ideolojinin popüler kültür aracılığıyla kitlelere aktarılmasını mümkün kıldığı görülmüştür. Sonuç olarak militarist filmler, sadece toplumsal gerçekliği yansıtmakla kalmayıp militarist söylemi üreten kurucu bir özne işlevi görmüş; sinemada, askerî olan ulusal kimliğin temel unsuru olarak kurgulanarak ordunun siyasal hegemonyası kültürel alanda yeniden üretilmiştir. Böylece militarizmin görünümü ve söylemi, Tek Parti mitlerinden Soğuk Savaş kutuplaşmasına ve 1960'ların teknokratik bakışına uzanan süreçte dönemlerin ruhuna uygun biçimde yeniden düzenlenmiş ve sinema, ulusal hafıza ve ordu merkezli modernleşme tasavvurunun şekillenmesinde belirleyici bir kültürel aktör hâline gelmiştir.
Özet (Çeviri)
This study examines the discourse construction, structural transformations, and legitimacy mechanisms in militarist films produced in Türkiye between 1923 and 1970. Using Norman Fairclough's“Three Dimensional Model”, the films Bir Millet Uyanıyor (A Nation is Awakening-1932), Şimal Yıldızı (The North Star-1954), and Şafak Bekçileri (Watchmen of Dawn-1963) are analyzed. The study argues that militarist cinema is not a static ideological reflection but a multi-layered form reshaped by shifting political conditions, international dynamics, and technological change. Findings indicate that militarist representation evolved in three phases parallel to Türkiye's political history. Bir Millet Uyanıyor (1932) was framed nation-building within the Kemalist paradigm; Şimal Yıldızı (1954) was redirected discourse toward pro-US anti-communism during the Cold War and the DP era; Şafak Bekçileri (1963) was presented the army as a modernizing and transformative force, reinforcing a post-1960 restoration of Kemalism. Unlike the institutionalized Hollywood-Pentagon model, militarist film production in Türkiye emerged as situation-dependent, civilian-driven, and commercially motivated. The shifting representations of soldiers and“enemies,”alongside the incorporation of stars such as Ayhan Işık and Göksel Arsoy, facilitated the romanticization and popular dissemination of militarist ideology. Consequently, militarist films have not only reflected social reality but have also functioned as a constitutive agent in producing militarist discourse; in cinema, the military has been constructed as a fundamental element of national identity, thereby reproducing the military's political hegemony in the cultural sphere. Thus, the appearance and discourse of militarism have been reorganized in a manner appropriate to the spirit of the times -from the myths of the Single-Party era to the Cold War polarization and the technocratic perspective of the 1960s- and cinema has become a decisive cultural actor in shaping the vision of modernization centered on national memory and the military.
Benzer Tezler
- Türkiye'de 15 Temmuz darbe girişimi sonrasında yükselen militarist söylem: Börü örneği
Rising militarist discourse in Turkey after 15 july coup attempt: The Börü example
HAYRİ TUNÇ BARUT
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Güzel SanatlarMarmara ÜniversitesiFilm Tasarımı Ana Sanat Dalı
DOÇ. SEÇKİN SEVİM
- Türkiye'de hegemonik erkeklik olgusu ve Serdar Akar filmleri
The phenomenon of hegemonic masculinity in Turkey and Serdar Akar films
MERT ÖZEKİCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Sahne ve Görüntü SanatlarıMarmara ÜniversitesiRadyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ESRA BİRYILDIZ
- Yeni Türkiye sinemasında Kürtlerin ve Kürt sorununun temsili
The representation of Kurds and Kurdish issue in new Turkish cinema
ZEYNEP KAYACAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
İletişim BilimleriHacettepe Üniversitesiİletişim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÇAĞLA KARABAĞ SARI
- Türkiye'de milliyetçilik ve militarizmin erkeklik inşasındaki yeri
The role of nationalism and militarism in the construction of masculinity in Turkey
EMRE DOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
SosyolojiMersin ÜniversitesiKadın Araştırmaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NERİMAN AÇIKALIN
- Şehitlik ve Türkiye'de militarizmin yeniden üretimi: 1990-1999
Martyrdom and reproduction of the militarism in Turkey: 1990-1999
ŞAFAK AYKAÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Siyasal BilimlerYıldız Teknik ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. İSMET AKÇA