Mollazâde (Muhammed el-Kürdî) ve Hâşiye 'Alâ İmtihâni'l-Ezkiyâ adlı eseri
Mollazâde (Muhammad al-Kurdī) and his work“Hāshiya ʿAlā İmtiḥān al-Azkiyāʾ”
- Tez No: 1011390
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MEHMET ALİ KILAY ARAZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Doğu Dilleri ve Edebiyatı, Linguistics, Eastern Linguistics and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi
- Enstitü: İslami Araştırmalar Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Osmanlı dönemi nahiv geleneğinde önemli bir yere sahip olan Mollazâde Muhammed el-Kürdî'nin“Hâşiye 'alâ İmtihâni'l-ezkiyâ, (Kâşifu efkâri't-tullâb ve'l mûdihu 'an mu'dilâtihi's-si'âb)”adlı eserini incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, söz konusu hâşiyenin ilmî değerini ortaya koymak ve müellifin ilmî şahsiyetini ve diğer eserlerini bu çerçevede değerlendirmektir. Klasik Arap dili nahiv geleneğinin temel yapı taşlarından olan şerh ve hâşiye geleneği araştırmada hem tarihsel bağlamda hem de metinsel düzeyde ele alınmıştır. Bu bağlamda, hâşiyelerin yalnızca tekrara dayalı metinler olmadığı; bilakis yorumlayan, tahlil eden ve özgün katkılar sunan eserler oldukları ortaya konulmuştur. Ayrıca, klasik İslam kaynaklarının anlaşılmasını sağlayan en önemli eser türlerinden biri olan bu metinler, Anadolu medrese ekolünün bilgi aktarma tarzını en belirgin biçimde yansıtmaktadır. Mollazâde'nin Hâşiyesi, İmam Birgivî'nin“İmtihânü'l-ezkiyâ”adlı şerhiyle karşılaştırmalı olarak incelenmiş; metin çözümlemesi, içerik analizi ve artzamanlı (diachronic) ile eşzamanlı (synchronic) yöntemlerden yararlanılmıştır. Kısacası,“Hâşiye 'alâ İmtihâni'l-ezkiyâ”yalnızca açıklayıcı bir metin değil; aynı zamanda eleştirel ve yorumlayıcı özellikler taşıyan, nahiv ilminde cedel (diyalektik) yönteminin izlerini barındıran bir eserdir. Bu yönüyle, klasik metinlerin derinlemesine anlaşılmasına ve Osmanlı dönemi nahiv literatürünün ilmî zenginliğine önemli katkılar sağlamaktadır Çalışma, Osmanlı ilim geleneği ve Arap dili nahiv literatürü açısından önemli bir katkı sunmakta; şerh ve hâşiye metinlerinin epistemolojik yönünü vurgulamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study offers an integrative and multidimensional analysis of Ḥāshiya ʿalā Imtiḥān al-Azkiyāʾ authored by Mollazâde Muḥammad al-Kurdī, a distinguished scholar within the Ottoman tradition of Arabic grammatical studies. The research aims to illuminate the intellectual value of this ḥāshiya, to contextualize the author's scholarly identity and corpus, and to situate his work within the broader continuum of Ottoman-era linguistic and pedagogical practices. The investigation engages critically with the classical traditions of sharḥ (commentary) and ḥāshiya (metacommentary) genres that functioned as foundational epistemological instruments in the transmission, interpretation, and refinement of Arabic grammar. Rather than treating these works as merely derivative or repetitive textual layers, the study demonstrates that they often constitute analytically rigorous and interpretively generative enterprises, offering original contributions and methodological depth. In this respect, the ḥāshiya tradition emerges not simply as a supplementary practice but as an intellectually productive mode of scholarly engagement. Within the Anatolian madrasa milieu, such texts reflected a distinctive pedagogical method of knowledge transmission and served as dynamic arenas in which complex linguistic, logical, and dialectical (jadali) discussions were cultivated. Through a comparative reading of Mollazâde's ḥāshiya alongside Imām Birgivī's Imtiḥān al-Azkiyāʾ, the study employs textual criticism, content analysis, and both diachronic and synchronic approaches. This methodological synthesis reveals that“Ḥāshiya ʿalā Imtiḥān al-Azkiyā”transcends a purely explanatory function; it advances critical evaluations, constructs interpretive frameworks, and preserves traces of the dialectical (jadal) method within the discipline of Arabic grammar. By doing so, the work contributes meaningfully to the scholarly richness of Ottoman grammatical literature and enhances our understanding of how classical texts were reinterpreted within evolving educational contexts. Ultimately, this research contributes to a deeper comprehension of the epistemological architecture of Ottoman scholarly production and to the intellectual history of Arabic grammar. By foregrounding the analytical vitality embedded in commentary and metacommentary traditions, it underscores their central role in shaping interpretive, methodological, and pedagogical trajectories across the Ottoman learned tradition.
Benzer Tezler
- Mollazâde Muhammed el-Kürdî es-Sehranî ve Hâşiyetü alâ Hâşiyeti'l-İsam ale'l-Fevâidi'z-Ziyâiyye li'l-Câmi adlı eserinin tahlil ve tahkiki (Birinci bölüm)
Mollazâde Muhammed al-Kurdi al-Shirani and analysis of his work Hashiyat ala Hashiyati'l-Isam alel-Fevaidi'z-Ziyaiye li'l-Jami (First part)
ALİ RIDVAN SEVMİŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinHakkari ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MAJED HAJMOHAMMAD
- Mollazâde Muhammed b. Ebî Bekr el-Kurdî'nin Hâşiyetu'l-İsâm li'l-Fevâidi'ḍ-Diyâiyye adlı esere yazdığı hâşiyenin tahkiki
تحقيق حاشية ملازاده محمد بن أبي بكر الكردي على حاشية العصام للفوائد الضيائية
MOHAMMAD SABER CHEIKHMOUS
Doktora
Arapça
2025
DinBingöl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NUSRETTİN BOLELLİ
- Kürt alimlerin sahihayn üzerine yaptıkları çalışmalar
On Kurt alimler's owner staff works
IHSAN IBRAHIM ISMAEL
Yüksek Lisans
Arapça
2017
DinYüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ARİF GEZER
- Hocazade ve Hasiya Ala Şarh hdayet Al ?Hikma adlı eseri
Hocazade and her work is Hasiya Ala Sarh Hidayet Al-Hikma
EMRE ÖNAL
- Süruri ve Hezliyyat`ı
Süruri and his Hezliyyat
ELİF AYAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. OSMAN HORATA