Yapay zekâ destekli araçların tasarımcı davranışına ve tasarım sürecine etkileri
Effects of artificial intelligence aided tools on designer behaviour and design process
- Tez No: 1012021
- Danışmanlar: DOÇ. DR. YENER ALTIPARMAKOĞULLARI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Endüstri Ürünleri Tasarımı, Industrial Design
- Anahtar Kelimeler: Endüstriyel tasarım, Gömülü teori, İnsan-yapay zeka etkileşimi, Industrial design, Grounded theory, Human-artificial intelligence interaction
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Endüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Endüstriyel Tasarım Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yapay zekâ destekli araçların tasarım süreçlerine entegrasyonu, son yıllarda tasarım araştırmalarında önemli bir odak alanı haline gelmiştir. Mevcut çalışmalar büyük ölçüde bu araçların üretim kapasitesi, verimlilik ve yaratıcılık üzerindeki etkilerine odaklanırken, tasarımcı ile yapay zekâ arasındaki etkileşimin nasıl kurulduğu, nasıl sürdürüldüğü ve tasarımcı deneyimini nasıl dönüştürdüğü görece sınırlı biçimde ele alınmaktadır. Bu durum, yapay zekâ destekli tasarımın, teknolojik bir araç kullanımı ekseninin yanında tasarım pratiğinin bilişsel, duygusal ve mesleki boyutlarını yeniden şekillendiren bir alan olarak incelenmesini gerekli kılmaktadır. Yapılan araştırma, yapay zekâ destekli araçların tasarımcı davranışı ve tasarım süreci üzerindeki etkilerini, tasarımcı deneyimini merkeze alan bir yaklaşımla incelemektedir. Bu çalışma, yapılandırmacı temellendirilmiş kuram yöntemi doğrultusunda yürütülmüş; veri, farklı deneyim düzeylerine sahip 10 tasarımcı ile gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır. Elde edilen veriler çok aşamalı kodlama süreci ile analiz edilerek kavramsal kategoriler ve ilişkisel yapılar ortaya konmuştur. Araştırma bulguları, tasarımcıların yapay zekâ ile kurdukları ilişkinin sabit bir kullanım biçimi ya da tek yönlü bir ortaklık modeli ile açıklanamayacağını göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma, tasarımcı-yapay zekâ etkileşimini Müzakereci Etkileşim Modeli çerçevesinde kavramsallaştırmaktadır. Bulgular ayrıca, tasarımcıların yapay zekâ ile çalışırken farklı davranışsal örüntüler sergilediğini göstermektedir ve bu örüntüleri Stratejik Hevesliler, Üretken Hevesliler, Pragmatik Uygulayıcılar ve Temkinli Dışardakiler olarak tanımlanan tasarımcı profilleri aracılığıyla ortaya koymaktadır. Bununla birlikte çalışma kapsamında, tasarım sürecinde ortaya çıkan dört işbirliği modu tanımlanmakta ve bu modların tasarımcı profilleri ile ilişkisi gösterilmektedir. Bu yapılandırma, yapay zekâ ile kurulan etkileşimin tek başına üretim süreçlerine indirgenemeyeceği, tasarımcıların emek aidiyet kavramları, kontrol stratejileri, duygusal deneyimleri ve mesleki algılarıyla birlikte şekillendiğini göstermektedir. Araştırma, davranışsal profiller, işbirliği modları ve emek-aidiyet boyutlarını bir araya getirerek tasarım sürecini ilişkisel bir etkileşim ekolojisi olarak kavramsallaştırmakta ve açıklamaktadır. Yapılan çalışma, yapay zekâ destekli tasarım süreçlerini araç kullanımı ya da verimlilik artışı perspektifinin ötesine taşıyarak, tasarımcı deneyimi, etkileşim dinamikleri ve dönüşen mesleki kimlikler üzerinden açıklayan bir bakış sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
The integration of AI-aided tools into design processes has become a key area of focus in design research in recent years. Whilst existing studies largely focus on the impact of these tools on production capacity, efficiency and creativity, the ways in which the interaction between the designer and AI is established, maintained and how it transforms the designer's experience have been addressed to a relatively limited extent. This situation necessitates examining AI-assisted design not merely as the use of a technological tool, but as a field that reshapes the cognitive, emotional and professional dimensions of design practice. This research examines the effects of AI-assisted tools on designer behaviour and the design process through an approach centred on the designer's experience. This study was conducted in line with a constructivist-grounded theory methodology; data was collected through semi-structured interviews with 10 designers possessing varying levels of experience. The data obtained was analysed using a multi-stage coding process, revealing conceptual categories and relational structures. The research findings indicate that the relationship designers establish with artificial intelligence cannot be explained by a fixed pattern of use or a one-way partnership model. Accordingly, this study conceptualises designer-AI interaction within the framework of the Negotiated Interaction Model. The findings also reveal that designers exhibit distinct behavioural patterns when working with artificial intelligence, and these patterns are articulated through designer profiles defined as Strategic Enthusiasts, Productive Enthusiasts, Pragmatic Practitioners and Cautious Outsiders. Furthermore, the study identifies four collaboration modes emerging within the design process and demonstrates their relationship with designer profiles. This framework illustrates that interaction with artificial intelligence cannot be reduced solely to production processes; rather, it is shaped in conjunction with designers' concepts of labour-ownership, control strategies, emotional experiences, and professional perceptions. By bringing together behavioural profiles, collaboration modes and labour-ownership dimensions, the research conceptualises and explains the design process as a relational interaction ecology. This study moves beyond the perspective of tool usage or increased efficiency in AI-supported design processes, offering a perspective that explains these processes through the designer's experience, interaction dynamics, and evolving professional identities.
Benzer Tezler
- A case study on the use of AI-generated music in video game development
Video geliştirme sürecinde yapay zeka ile üretilen müziklerin kullanımına ilişkin bir vaka çalışması
ÜLKÜ NUR NAR
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrolİstanbul Teknik ÜniversitesiOyun ve Etkileşim Teknolojileri Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DR. ÖĞR. ÜYESİ OZAN SARIER
- Kanıta dayalı tasarım yaklaşımının açık yeşil alan tasarım sürecine entegrasyonu
Integration of evidence-based design approach into the design process of urban open green space
NAZLI DENİZ ERSÖZ
Doktora
Türkçe
2025
Peyzaj MimarlığıBursa Teknik ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜL SAYAN ATANUR
PROF. DR. GÜLŞEN AYTAÇ
- Promptshıeld: polıcy-aware data loss preventıon framework for generatıve AI prompts
Promptshıeld: Politika farkındalıklı üretken yapay zekâ istemleri için veri kaybı önleme çerçevesi
EZGİ KELEŞ
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrolİstanbul Teknik ÜniversitesiBilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞERİF BAHTİYAR
- Data-driven design framework for AI-aided interactive architectural panels
Yapay zekâ destekli etkileşimli mimari paneller için veri odaklı tasarım çerçevesi
ÖMER KASIM KAROUT
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiBilişim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞEGÜL AKÇAY KAVAKOĞLU