Yapay zekâ teknolojisinin kelâmda kullanımı: Fahreddin er-Râzî'nin Rü'yetullah görüşü
The use of artificial intelligence technology in kalām: Fakhr al-dīn al-Rāzī's view on Ru'yat allāh
- Tez No: 1013488
- Danışmanlar: PROF. DR. OSMAN DEMİR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelam Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, yapay zekâ destekli metin analizlerinin klasik kelâm araştırmalarında nasıl kullanılabileceğini Fahreddin er-Râzî'nin rü'yetullah meselesini müstakil inceleyen eserleri üzerinden ortaya koymaktadır. Çalışmanın temel amacı, üretken yapay zekâ araçlarının hacimli kelâm metinlerini tarama, kavramları tespit etme, eserler arası karşılaştırma yapma ve tarihsel değişimini görünür kılma kapasitesini değerlendirmektir. Araştırma, Râzî'nin rü'yetullah meselesini farklı eserlerinde hangi kavramlar, delil türleri ve tartışma bağlamları üzerinden ele aldığını belirlemeyi; aynı zamanda yapay zekâ çıktılarının klasik kelam metinleriyle çalışan araştırmacılar için hangi düzeyde yardımcı olabileceğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Tez, nitel ve karşılaştırmalı metin analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Fahreddin er-Râzî'nin el-Muhassal fî ilmi'l-usûl, Münâzarâtü Fahreddîn er-Râzî fî bilâdi Mâverâünnehir, Kitâbü'l-Erbaʿîn fî usûli'd-dîn, Te'sîsü't-takdîs, el-Hamsîn fî usûli'd-dîn, el-Meʿâlim fî usûli'd-dîn, el-Metâlibü'l-ʿâliye ve et-Tefsîrü'l-kebîr adlı eserleri rü'yet, basar, idrak, nazar, cihet, mekân, inkişâf ve keşf gibi kavramlar etrafında ele alınmıştır. Bu süreçte yapay zekâ aracının metinleri tarama, kavramları sınıflandırma ve eserler arasında ilk düzeyde bağlantı kurma kapasitesi gözlemlenmiştir. İnceleme sonucunda Râzî'nin rü'yetullah anlayışının durağan bir yapı arz etmediği; eserlerin yazılış amacı, muhatap çevresi, tartışma zemini ve müellifin ilmî gelişimine bağlı olarak farklı vurgular kazandığı tespit edilmiştir. Yapay zekâ destekli analizlerin bu kavramsal dağılımı görünür kılmada yararlı olduğu, ancak tarihsel bağlamı ve kelâmî derinliği yeterince bağımsız biçimde kuramadığı tespit edilmiştir. Tezde, klasik metin okuma yöntemi ile yapay zekâ destekli analiz birlikte kullanılmış; model çıktıları, nihai noktada araştırmacı tarafından denetlenmesi gereken malzemeler olarak değerlendirilmiştir. Hazırlanan bu tez, yapay zekâ destekli metin analizlerinin sosyal bilimlerdeki araştırmacılara hangi açılardan katkı sağlayabileceğini göstermektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines how artificial intelligence-supported text analyses can be used in classical kalām studies through the works of Fakhr al-Dīn al-Rāzī that independently address the question of ruʾyat Allāh. The main aim of the study is to evaluate the capacity of generative artificial intelligence tools to scan voluminous kalām texts, identify concepts, conduct intertextual comparisons, and make historical change visible. The research seeks to determine through which concepts, types of evidence, and contexts of debate Rāzī discusses the question of ruʾyat Allāh in his different works; at the same time, it aims to reveal to what extent artificial intelligence outputs may assist researchers working with classical kalām texts. The thesis was conducted through qualitative and comparative text analysis. The works of Fakhr al-Dīn al-Rāzī, namely al-Muḥaṣṣal fī ʿilm al-uṣūl, Munāẓarāt Fakhr al-Dīn al-Rāzī fī bilād Mā warāʾ al-nahr, Kitāb al-Arbaʿīn fī uṣūl al-dīn, Taʾsīs al-taqdīs, al-Khamsīn fī uṣūl al-dīn, al-Maʿālim fī uṣūl al-dīn, al-Maṭālib al-ʿāliya, and al-Tafsīr al-kabīr, were examined around such concepts as ruʾya, baṣar, idrāk, naẓar, jiha, makān, inkishāf, and kashf. In this process, the capacity of the artificial intelligence tool to scan texts, classify concepts, and establish preliminary connections between works was observed. As a result of the examination, it was determined that Rāzī's understanding of ruʾyat Allāh does not present a static structure; rather, it acquires different emphases depending on the purpose for which the works were written, the audience addressed, the ground of debate, and the scholarly development of the author. It was found that artificial intelligence-supported analyses are useful in making this conceptual distribution visible, yet they cannot sufficiently construct the historical context and kalāmī depth in an independent manner. In the thesis, the classical method of textual reading and artificial intelligence-supported analysis were used together; the model outputs were ultimately evaluated as materials that must be verified by the researcher. This thesis demonstrates in which respects artificial intelligence-supported text analyses may contribute to researchers in the social sciences.
Benzer Tezler
- Yapay zekaya dayalı posthumanist argümanların kelâmi ve hukuki açıdan değerlendirilmesi
Kalāmic and legal analysis of posthumanism arguments based on artificial intelligence
NURSENA ÇETİNGÜL
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET BULGEN
- Yapay zekâ teknolojisinin uluslararası ilişkilerdeki yeri ve büyük güçlerin bu alandaki çalışmaları
The role of artificial intelligence technology in international relations and the works of great powers in this field
EDANUR GÜNAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Uluslararası İlişkilerErzincan Binali Yıldırım ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HAYDAR EFE
- Yapay zeka teknolojisinin medya örgütlerinde kullanımı: Enformasyon üretim sürecinin otomatikleşmesi ve robot gazetecilik
The use of artificial intelligence technology in media organizations: Automation of the information production process and robotic journalism
ALPASLAN ÖNGEL
Doktora
Türkçe
2023
İletişim Bilimleriİstanbul Ticaret ÜniversitesiMedya ve İletişim Çalışmaları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FÜSUN ALVER
- Yapay zekâ teknolojisinin grafik tasarım alanına yansıması ve bir uygulama örneği
Artificial intelligence technology in the field of graphic design reflection and an application example
TİLBE ŞEYDA TİLBE
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Güzel SanatlarKütahya Dumlupınar ÜniversitesiSanat ve Tasarım Ana Bilim Dalı
PROF. DR. LEVENT MERCİN
- Yapay zekâ teknolojisinin dijital fotoğrafçılığa etkisi
Artificial intelligence technology impact on digital photography
HASAN KASAPOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Güzel SanatlarMarmara ÜniversitesiFotoğraf Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. BÜLENT ÜMİT ERUTKU