Relikt doğu kayını ağaç mikrohabitatları ve silvikültürel uygulamalara entegrasyonu: Pos-yapraklı orman işletme şefliği örneği
Relict oriental beech tree microhabitats and their integration into silvicultural practices: A case study of the pos-yaprakli forest management district
- Tez No: 1014112
- Danışmanlar: PROF. DR. ALPER HÜSEYİN ÇOLAK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Ormancılık ve Orman Mühendisliği, Forestry and Forest Engineering
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Orman Mühendisliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Orman Mühendisliği Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Geçmişten günümüze ormancılık uygulamaları incelendiğinde, odun hammaddesi üretiminin öncelikli olduğu, ancak günümüzde sürdürülebilirlik ilkesi doğrultusunda biyolojik çeşitliliğin korunmasını da içeren bütüncül bir yönetim anlayışının benimsendiği görülmektedir. Orman ekosistemlerinde biyolojik çeşitliliğin yoğunlaştığı başlıca alanlar arasında orman kenarları, ölü ağaçlar ve orman içi açıklıklar yer almakla birlikte, ağaçlarla doğrudan ilişkili küçük yapılar olan“Ağaç Mikrohabitatları”(AgM) çok sayıda canlı için kritik yaşam ortamları sunmaktadır. Buna karşın, ormancılık uygulamalarında bu yapılar çoğunlukla göz ardı edilmekte ve silvikültürel müdahaleler sonucu ortadan kaldırılabilmektedir. Bu çalışma, Doğu kayınının (Fagus orientalis) relikt yayılış alanlarında ağaç mikrohabitatlarının çeşitliliğini, dağılımını ve bunları etkileyen faktörleri ortaya koymayı; ayrıca bu yapıların korunmasına yönelik silvikültürel ve doğa koruma temelli öneriler geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Adana ili Aladağ ilçesinde, Pos Orman İşletme Müdürlüğü'ne bağlı Yapraklı Orman İşletme Şefliği sınırları içerisinde Doğu kayınının relikt yayılış gösterdiği ormanlarda gerçekleştirilmiştir. Araştırma alanını temsil edecek şekilde seçilen 20 × 20 m büyüklüğündeki 10 örnek alanda, göğüs yüksekliği çapı (d1.3) 8 cm üzerinde olan toplam 237 ağaç üzerinde ölçümler yapılmıştır. Ağaçlara ait temel dendrometrik özellikler belirlenmiş ve ağaç mikrohabitatları, Kraus ve ark. (2016) sınıflandırma sistemine göre kaydedilmiştir. Habitat değeri, ağaç mikrohabitatlarının sayısı, büyüklüğü, oluşum süreci ve nadirlik derecesine dayalı olarak hesaplanmıştır (Kraus et al., 2018). Göğüs yüksekliği çapı ile ağaç mikrohabitatları arasındaki ilişkiler genelleştirilmiş eklemeli modeller (GAM) ve parçalı regresyon analizleri ile değerlendirilmiş, tüm istatistiksel analizlerde anlamlılık düzeyi p < 0.05 olarak kabul edilmiştir. Araştırma alanında incelenen toplam 237 ağaç üzerinde 1.878 adet ağaç mikrohabitatı belirlenmiştir. Bu değer ağaç başına ortalama yaklaşık 7,92 mikrohabitat olduğunu göstermektedir. Ağaç mikrohabitatı tipleri içerisinde en yüksek frekansa sahip olanlar likenler (EP32, 228 adet) ve karayosunları (EP31, 227 adet) olup, bunları kabuk kayıpları (IN11, 166 adet), içi kovuk dallar (CV33, 161 adet), gövde çürüme oyukları (CV22, 121 adet) ve gövde tabanı oyukları (CV21, 116 adet) izlemektedir. En düşük frekansa sahip mikrohabitat tipleri arasında ise tekil gözlemler şeklinde belirlenen bazı nadir yapılar yer almaktadır (Örn. kuru/ölü tepe). Kategori bazında dağılım incelendiğinde, oyuklar (636 adet) en baskın grup olup, epifitik yapılar (462 adet) ve yaralanmalar (367 adet) yüksek temsil oranına sahip diğer kategorilerdir. Oyuk kategorisi toplam mikrohabitatların yaklaşık %33,9'unu, epifitik yapılar %24,6'sını ve yaralanmalar %19,5'ini oluşturmaktadır. Buna karşın, yuvalar (26 adet) ve diğer ağaç mikrohabitatları (51 adet) düşük frekanslı, kuru/ölü tepe ise yalnızca 1 adet ile son derece sınırlı bir dağılım göstermiştir. Korelasyon analizleri, göğüs yüksekliği çapı (d1.3) ile ağaç mikrohabitatı sayısı (r = 0.52, p < 0.001) ve habitat değeri (r = 0.49, p < 0.001) arasında anlamlı ve pozitif ilişkiler olduğunu ortaya koyarken, ağaç boyu ile bu değişkenler arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır (p > 0.05). Ayrıca, ağaç mikrohabitatı sayısı ve form çeşitliliği ile göğüs yüksekliği çapı arasında da güçlü bir ilişki belirlenmiştir (p < 0.001). Bu durum, çap artışının yalnızca miktarı değil aynı zamanda mikrohabitat çeşitliliğini de artırdığını göstermektedir. GAM analizi sonuçları, göğüs yüksekliği çap ile ağaç mikrohabitatı sayısı arasındaki ilişkinin anlamlı (p < 0.001) ve büyük ölçüde doğrusal (edf = 1) olduğunu göstermiştir. Modelin açıklanan varyans oranı %26,7 olup, çapın temel belirleyici değişkenlerden biri olduğunu ortaya koymaktadır. Modelde elde edilen bu açıklama oranı, mikrohabitat oluşumunun yaklaşık dörtte birinin doğrudan çap ile açıklandığını göstermektedir. Çapın 10–70 cm aralığında artmasıyla ağaç mikrohabitat sayısının 4'ten 14–16'ya yükseldiği belirlenmiş, yaklaşık 38 cm'de olası bir kırılma noktası belirlenmiştir. Gövde sınıfları bazında yapılan analizlerde, gruplar arasında anlamlı farklılıklar bulunmuştur (p < 0.001). Özellikle 2b ve 2e sınıfları en yüksek ağaç mikrohabitatı sayısı ve habitat değerine sahipken, 2a ve 3 sınıfları en düşük değerlere sahiptir. 2b sınıfı, yüksek medyan değerleri ve düşük varyasyonu ile en stabil ve yüksek habitat potansiyeline sahip grup olarak öne çıkmıştır. Bu sonuçlar, orta derecede hasar ve yapısal çeşitlilik içeren gövde sınıflarının mikrohabitat oluşumu açısından optimum koşullar sunduğunu göstermektedir. Meşcere kuruluş özellikleri analizlerinde, hektardaki birey sayısı ile habitat değeri arasında güçlü pozitif bir ilişki belirlenmiş, buna karşın göğüs yüzeyi ile anlamlı bir ilişki saptanmamıştır. Düşük yoğunluklu alanlarda (~400 birey/ha) habitat değerleri 30.000–35.000 aralığında iken, yüksek yoğunluklu alanlarda (>900 birey/ha) bu değerler 65.000–70.000 seviyesine ulaşmıştır. Bu artış yaklaşık iki katlık bir yükselişe karşılık gelmektedir. Shannon–Wiener indeksine göre ağaç mikrohabitatı form çeşitliliği en yüksek 3, 4 ve 5 numaralı örnek alanlarda belirlenmiştir. Bu alanlar, hem ağaç mikrohabitatı sayısı hem de form dağılımı açısından daha dengeli, heterojen ve ekolojik olarak daha karmaşık yapılar sunmaktadır. Yüksek çeşitlilik değerleri, bu alanlarda habitat sürekliliği ve ekolojik dirençliliğin daha yüksek olduğunu göstermektedir. Diğer alanlarda düşük çeşitlilik değerleri, sınırlı veya baskın ağaç mikrohabitat formlarına işaret etmektedir. Genel olarak bulgular, göğüs yüksekliği çapı, gövde sınıfı ve meşcere kuruluş özelliklerinin ağaç mikrohabitatı oluşumu ve habitat değeri üzerinde belirleyici faktörler olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, relikt Doğu kayını ormanlarının sınırlı yayılışı, sahip oldukları yüksek genetik çeşitlilik ve genetik kaynak değeri ile özellikle kalın çaplı bireylerin sağladığı zengin ağaç mikrohabitatları birlikte değerlendirildiğinde, bu ekosistemlerde biyolojik çeşitliliğin ve ekolojik sürekliliğin korunabilmesi için yüksek habitat değerine sahip ağaçların ormancılık uygulamaları kapsamında sistematik olarak uzaklaştırılmasının önlenmesi, bu bireylerin öncelikli olarak korunması ve mümkün olan alanlarda bu ormanların işletmecilik baskısından uzak tutularak koruma odaklı yönetim yaklaşımlarına dahil edilmesi kritik önem taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
When forestry practices from past to present are examined, it is observed that timber production was the primary objective; however, today a holistic management approach that also includes the conservation of biodiversity in line with the principle of sustainability has been adopted. Among the main areas where biodiversity is concentrated in forest ecosystems are forest edges, deadwood structures, and forest gaps; however, small structures directly associated with trees, namely“Tree-related Microhabitats”(TreMs), provide critical living environments for numerous organisms. Despite this, these structures are often overlooked in forestry practices and may be removed as a result of silvicultural interventions. This study aims to reveal the diversity and distribution of tree microhabitats and the factors affecting them in the relict distribution areas of Oriental beech (Fagus orientalis), as well as to develop silvicultural and nature conservation–based recommendations for their protection. The research was carried out in forests where Oriental beech shows a relict distribution, within the boundaries of the Yapraklı Forest Enterprise under the Pos Forest Enterprise Directorate in the Aladağ district of Adana province. Measurements were conducted on a total of 237 trees with a minimum diameter at breast height (DBH; d1.3) of 8 cm in 10 sample plots of 20 × 20 m selected to represent the study area. Basic dendrometric characteristics of the trees were determined, and tree microhabitats were recorded according to the classification system developed by Kraus et al. (2016). Habitat value was calculated based on the number, size, development process, and rarity degree of tree microhabitats (Kraus et al., 2018). The relationships between diameter at breast height and tree microhabitats were evaluated using generalized additive models (GAM) and piecewise regression analyses, and the significance level was accepted as p < 0.05 in all statistical analyses. A total of 1,878 tree microhabitats were identified on 237 trees examined in the study area. This corresponds to an average of approximately 7.92 microhabitats per tree. Among the tree microhabitat types, the most frequent were lichens (EP32, 228) and bryophytes (EP31, 227), followed by bark loss (IN11, 166), hollow branches (CV33, 161), trunk rot cavities (CV22, 121), and trunk base cavities (CV21, 116). Among the least frequent microhabitat types, several structures were recorded only sporadically (e.g., dead/dry crown). At the category level, cavities (636) were the dominant group, while epiphytic structures (462) and injuries (367) were other categories with high representation. Cavities accounted for approximately 33.9% of all microhabitats, epiphytic structures for 24.6%, and injuries for 19.5%. In contrast, nests (26) and other tree microhabitats (51) were recorded at low frequencies, and dead/dry crown was extremely limited with only 1 record. Correlation analyses revealed significant and positive relationships between diameter at breast height (d1.3) and tree microhabitat number (r = 0.52, p < 0.001) as well as habitat value (r = 0.49, p < 0.001), whereas no significant relationship was found between tree height and these variables (p > 0.05). In addition, a strong relationship was determined between tree microhabitat number and form diversity and diameter at breast height (p < 0.001). This indicates that increasing diameter contributes not only to the quantity but also to the diversity of microhabitats. The results of the GAM analysis showed that the relationship between diameter at breast height and tree microhabitat number was significant (p < 0.001) and largely linear (edf = 1). The explained variance of the model was 26.7%, indicating that diameter is one of the main determining variables. This result shows that approximately one-quarter of the variation in microhabitat number is directly explained by diameter. It was determined that as the diameter increased from 10 to 70 cm, the number of tree microhabitats increased from 4 to 14–16, and a possible breakpoint was identified at approximately 38 cm. In the analyses conducted based on stem classes, significant differences were found between groups (p < 0.001). In particular, classes 2b and 2e had the highest tree microhabitat numbers and habitat values, while classes 2a and 3 had the lowest values. Class 2b stood out as the most stable group with the highest habitat potential due to its high median values and low variation. These findings indicate that stem classes characterized by moderate structural damage and complexity provide optimal conditions for microhabitat formation. In stand density analyses, a strong positive relationship was found between the number of individuals per hectare and habitat value, whereas no significant relationship was detected with basal area. While habitat values ranged between 30,000–35,000 in low-density areas (~400 individuals/ha), they reached 65,000–70,000 in high-density areas (>900 individuals/ha). This corresponds to an approximate twofold increase in habitat value. According to the Shannon–Wiener index, the highest tree microhabitat form diversity was observed in sample plots 3, 4, and 5. These areas presented more balanced, heterogeneous, and ecologically more complex structures in terms of both tree microhabitat number and form distribution. High diversity values indicate greater habitat continuity and ecological resilience in these areas. Lower diversity values in other plots indicated limited or dominant tree microhabitat forms. Overall, the findings revealed that diameter at breast height, stem class, and stand density are key determining factors for tree microhabitat formation and habitat value.In this context, considering the limited distribution of relict Oriental beech forests, their high genetic diversity and genetic resource value, and the rich tree microhabitats provided particularly by large-diameter individuals, it is of critical importance to prevent the systematic removal of trees with high habitat value within forestry practices, to prioritize their conservation, and to include these forests in conservation-oriented management approaches by reducing management pressure wherever possible.
Benzer Tezler
- Yenice sıcak noktası: Ekolojisi ve sürdürülebilirliği
Yenice hotspot: Ecology and sustainability
MUHAMMET ÖZTEKİNCİ
- Şaphane (Akdağ) Dağı'nın vejetasyon coğrafyası
Vegetation geography of Şaphane (Akdağ) mountain
BURÇİN KABAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
CoğrafyaUşak ÜniversitesiCoğrafya Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SELAHATTİN POLAT
PROF. DR. DURAN AYDINÖZÜ
- Doğu Akdeniz bölgesindeki relikt adi kızılağaç (Alnus glutinosa (L.) gaertn.) gen kaynakları üzerine araştırmalar
Researches on the relict genetic resources of common alder (Alnus glutinosa (L.) gaertn.) in the Eastern Mediterranean region
TÜLİN KUŞTAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Ormancılık ve Orman MühendisliğiKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiOrman Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUSTAFA YILMAZ
- Güney Anadolu'daki relikt yalankoz (Pterocarya fraxinifolia (poiret) spach) populasyonlarının tohum özellikleri
Seed characteristics of relict caucasian wingnut (Pterocarya fraxinifolia (poiret) spach) populations in southern turkey
MERVE KUŞÇUOĞLU
Yüksek Lisans
İngilizce
2015
Ormancılık ve Orman MühendisliğiKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiOrman Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. MUSTAFA YILMAZ
- Fethiye Ovası ve yakın çevresinde doğal ortam-insan ilişkileri
Natural environment and human relations Fethiye plain and its vicinity
RAMAZAN CAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
CoğrafyaFırat ÜniversitesiCoğrafya Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. M. TANER ŞENGÜN