Hasandağ ve Karacadağ (Karapınar) ile çevrelerinde X ve Gama radyasyonu ölçümü yapılması
X-ray and Gamma radiation measurement in Hasandağ and Karacadağ (Karapınar) and their surrounding areas
- Tez No: 1014884
- Danışmanlar: DOÇ. DR. YASEMİN GÜNDOĞDU KABAKCI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Fizik ve Fizik Mühendisliği, Physics and Physics Engineering
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Selçuk Üniversitesi
- Enstitü: Sağlık Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer Savunma Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışmasında, Meke Maar, Karacadağ ve Hasandağ volkanik alanlarında çevresel gama doz hızları yer seviyesinde (1 m) ve havada (25 m) ölçümler ile belirlenmiş ve elde edilen veriler tüm kayaç jeokimyası ile bütünleşik bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Yerden 1 m yükseklikte ölçülen ortalama gama doz hızları (240–300 nGy/h), küresel kara yüzeyi ortalamasının (59 nGy/h) yaklaşık 4–5 katı, Türkiye ortalamasının (~50–55 nGy/h) ise 4–6 katı olup buna karşın yüksek doğal radyasyon alanlarının (ör. Gölcük-Isparta ve Kerala-Hindistan) altında kalmaktadır. Hesaplanan yıllık etkin dozların ulusal ve uluslararası sınır değerlerin (1 mSv/yıl) altında olması, ölçülen seviyelerin insan sağlığı açısından önemli bir risk oluşturmadığını göstermektedir. Tüm sahalarda 25 m ölçümlerinde gözlenen %39–47 oranındaki sistematik azalma, gama radyasyonunun ağırlıklı olarak karasal kökenli olduğunu ve ölçüm geometrisinin rolünü ortaya koymaktadır. Jeokimyasal ve radyometrik verilerin birlikte değerlendirilmesi, çevresel gama doz hızlarının yalnızca toplam U–Th–K içerikleri ile açıklanamayacağını göstermektedir. Özellikle düşük U ve Th içeriğine sahip bazı örneklerde yüksek doz hızlarının ölçülmesi, radyoaktif bozunma serisi dengesizliği, radon mobilitesi ve post-magmatik alterasyon süreçlerinin radyometrik sinyal üzerinde etkisi olduğunu ortaya koymaktadır. Hasandağ örneklerinde gözlenen magmatik farklılaşma eğilimi (SiO₂, Th, U ve doz hızındaki eşzamanlı artış), radyojenik element zenginleşmesi ile gama radyasyonu arasındaki ilişkiyi doğrularken, Karacadağ sahasında daha mafik bileşime rağmen daha yüksek doz hızlarının ölçülmesi bu ilişkinin tek başına yeterli olmadığını göstermektedir. Meke Maar sistemi ise görece homojen bir radyometrik davranış sergilemektedir. Eşdeğer yüksekliklerde farklı volkanik sahalarda benzer doz hızı dağılımlarının gözlenmesi ve volkanik yaşa bağlı sistematik bir radyometrik eğilimin bulunmaması, çevresel gama radyasyonunun yalnızca litolojik sınıflandırma veya toplam U–Th–K içerikleri ile açıklanamayacağını göstermektedir. Elde edilen bulgular, çevresel gama radyasyonunun; magmatik farklılaşma, bozunma serisi davranışı, alterasyon süreçleri ve ölçüm geometrisinin birleşik etkisi altında şekillenen çok değişkenli bir radyometrik sistem tarafından kontrol edildiğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
In this thesis, environmental gamma dose rates were measured at ground level (1 m) and elevated altitude (25 m) in the Meke Maar, Karacadağ, and Hasandağ volcanic fields, and the obtained data were evaluated using an integrated approach together with whole-rock geochemistry. The mean gamma dose rates measured at 1 m above ground level (240–300 nGy/h) are approximately 4–5 times higher than the global terrestrial average (59 nGy/h) and 4–6 times higher than the average values reported for Türkiye (~50–55 nGy/h), although they remain below those reported from high natural radiation areas such as Gölcük (Isparta, Türkiye) and Kerala (India). The calculated annual effective doses remain below national and international regulatory limits (1 mSv/y), indicating that the measured radiation levels do not pose a significant risk to human health. The systematic decrease of 39–47% observed in the 25 m measurements across all study areas confirms the predominantly terrestrial origin of the gamma radiation field and demonstrates the influence of measurement geometry. The integrated evaluation of geochemical and radiometric data demonstrates that environmental gamma dose rates cannot be explained solely by total U–Th–K contents. In particular, the occurrence of high dose rates in some samples with relatively low U and Th concentrations indicates that radioactive decay-series disequilibrium, radon mobility, and post-magmatic alteration processes influence the radiometric signal. The magmatic differentiation trend observed in the Hasandağ samples, characterized by the simultaneous increase in SiO₂, Th, U, and gamma dose rate, supports the relationship between radiogenic element enrichment and gamma radiation. In contrast, the higher dose rates measured in the more mafic Karacadağ volcanic field indicate that magmatic differentiation alone is insufficient to explain the observed radiometric variability. The Meke Maar system, on the other hand, exhibits a relatively homogeneous radiometric behavior. The observation of similar dose-rate distributions among different volcanic fields at equivalent measurement heights, together with the absence of a systematic radiometric trend related to volcanic age, indicates that environmental gamma radiation cannot be explained solely by lithological classification or bulk U–Th–K concentrations. The obtained results demonstrate that environmental gamma radiation is controlled by a multivariable radiometric system shaped by the combined effects of magmatic differentiation, radioactive decay-series behavior, alteration processes, and measurement geometry.
Benzer Tezler
- Anadolu'daki kuvaterner yaşlı bazaltik volkaniklerin kökeni
The Origin of quaternary basaltic volcanics in Anatolia
PINAR ALICI
Doktora
Türkçe
2002
Jeoloji MühendisliğiHacettepe ÜniversitesiJeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ABİDİN TEMEL
- Ereğli (Konya)-Ulukışla (Niğde) yöresi sölestin oluşumlarının jeolojik, petrografik ve jenetik incelenmesi
Geologic, petrographic and genetic investigation of celestite occurances between the are of Ereğli (Konya)-Ulukışla (Niğde), Turkey
ABDURRAHMAN MURAT
Doktora
Türkçe
1998
Jeoloji MühendisliğiSelçuk ÜniversitesiJeoloji (hidrejeoloji) Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEDAT TEMUR
- Analotid kuşağı boyunca neojen volkanizmasının paleomağnetizmadaki izleri ve bölgenin tektonik evrimine katkıları
Paleomagnetism of neogene volcanism in anatolid zone and contribution to its tectonic evolution
FERHAT ÖZÇEP
Doktora
Türkçe
1999
Jeofizik Mühendisliğiİstanbul ÜniversitesiJeofizik Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NACİ ORBAY
- Kötüdağ (Emirgazi-Konya) volkanitlerinin petrografisi ve jeokimyası
Petrography and geochemistry of the Kötüdağ (Emirgazi-Konya) volcanites
BEDİRHAN OLAĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Jeoloji MühendisliğiKonya Teknik ÜniversitesiJeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜSEYİN KURT
- Farklı yaşlardaki volkanik materyal üzerinde oluşan toprakların ayrışma oranlarının belirlenmesi
Determination of weathering rates of soils developed on different aged volcanic materials
CİHAN UZUN
Doktora
Türkçe
2013
ZiraatSelçuk ÜniversitesiToprak Bilimi ve Bitki Besleme Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. HASAN HÜSEYİN ÖZAYTEKİN