Geri Dön

Güfte mecmualarından örneklerle bir kadın bestekâr portresi: Dilhayât

The portrait of a female composer through examples from lyric collections:“Dilhayât”

  1. Tez No: 1015567
  2. Yazar: CEREN KARTAL
  3. Danışmanlar: DOÇ. DR. ŞEYMA ERSOY ÇAK
  4. Tez Türü: Yüksek Lisans
  5. Konular: Müzik, Arşiv, Sanat Tarihi, Music, Archive, Art History
  6. Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: İstanbul Teknik Üniversitesi
  10. Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Müzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
  12. Bilim Dalı: Müzikoloji Bilim Dalı
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Osmanlı musiki geleneğinde 18. yüzyıl, hem usta bestekârların yetiştiği hem de icra pratikleri açısından verimli bir dönem olarak değerlendirilir. Dönemde saray içinde ve dışında müziğe dair birçok gelişmenin yaşandığı ulaşılan belgelerden de anlaşılmaktadır. Birçok usta besteci bu dönemde yaşamıştır. Bu dönem içerisinde isimleri günümüze ulaşan kadın bestekârların sayısı oldukça azdır. Bunlardan çeşitli makam, form ve usullerdeki ustalığı ile ön plana çıkan isim şüphesiz Dilhayât'tır. Türk musikisi tarihinde kadın bestekârların üretimlerine dair yapılan çalışmaların sınırlı olması bu çalışmanın başlıca problemi olmakla beraber, kapsam Dilhayât'ın adının geçtiği güfte mecmuaları içerisinde tutulmuştur. Bu süreçte kendi yaşadığı dönemde ve sonrasında kaleme alınan defterlerde, besteciye dair verilerin izi sürülmüştür. Dilhayât'ın biyografisi, sadece bir yaşam öyküsü olarak değil arşiv belgelerinin kullanımı ile tarih yazımının nasıl değişkenlikler göstereceği sorusuna da örnek teşkil edecek şekilde kurgulanmıştır. Böylelikle bestekârın portesine dair verilen dağınık bilgilerin toparlanması da sağlanmıştır. Fakat arşiv çalışmalarında yoğunlaşılan taraf, bestecinin adının geçtiği güftelerinin taranıp incelenmesi olmuştur. Çalışmada, özellikle İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler kütüphanesindeki güfte mecmuaları taranırken kişisel arşiv çalışmalarından elde edilen demirbaşlar da kullanılmıştır. Tezin ilk bölümünde Dilhayât'a dair yapılan çalışmalara yer verilmiş, kaynakların içerikleri belirtilmiştir. Araştırmanın zeminini hazırlayan, Osmanlı müzik tarihi yazımında kadın bestecilerin görünürlüğünü etkileyen ideolojik süreçlerin ne olduğu, arşiv kaynaklarına dair verilerin Dilhayât'ın biyografisine katkıda bulunup bulunmayacağı, güftelerin tespitinin kadın sanatçı temsiliyeti açısından ne gibi bir anlam taşıdığına dair soruların yanıtlarının aranacağı belirtilmiştir. İkinci bölümde kadın bestekârların müzikoloji çalışmalarındaki yeri ve tarih yazımındaki konumları üzerine bir inceleme yapılırken Türk musiki tarihindeki kadın figürlere dair süreç birkaç yüzyıl öncesinden cumhuriyetin ilk yıllarına kadar getirilerek, kadınların kendi tarihlerini yazma aşamalarına vurgu yapılmıştır. Ardından Dilhayât'ın saraydaki konumu ve yaşamına dair bulguların incelenmesinde arşiv belgelerinin ne denli önemli olduğunu gösteren ayrıntılar kısaca anlatılmış ve veriler doğrultusunda bilgiler verilmiştir. Arşiv verilerinde olmayan detaylardan kaçınılmıştır. Çalışmanın son kısmını ise güftelerden ve geçmiş çalışmalardan elde edilen veriler, karşılaştırmalı bir şekilde analiz edilerek eserlere dair otuzun üzerinde nüshaya yer verilmiştir. Bu güftelerde Dilhayât'ın genellikle“Beste-i Dilhayat”başlıklarıyla belirtilip besteci olarak yer aldığı görülmektedir. Bestekârın aynı eserlerinin birkaç farklı mecmuada kaleme alındığı görülmekle birlikte daha önce Latin harfelerine çevirileri yapılmamış nüshalar doğrudan paylaşılarak benzerlik ve farklılıkları gösterilmiştir. Sonuç olarak, bu yüksek lisans tezinde, kadınların müzik tarihindeki yerlerini, onların tarihi belgelerdeki izlerini sürerek yazmayı hedefleyen bir çalışma yapılmıştır. Böylelikle geçmişteki kaynakların aksine, yeni ve gelecekteki bestekârların biyografileri ve eserlerini kapsayan araştırmalarda, belirli bir cinsiyet üzerinden övgü ya da yergi ile öyküselleştirilen anlatıların yerine, bestekârların tarihsel anlatılardaki yerini, üretimleri ile tartışmak mümkün olacaktır. Bu bağlamda çalışma, Dilhayat'ı biyografik verilerin ötesinde eser odaklı ve arşiv kayıtlarıyla desteklenen bir tarih okumasıyla yorumlamıştır. Güfte mecmualarından yola çıkarak sınırlandırılan çalışmada, hem mensubu olduğu geleneğe dair üretimleri ve aktarımları, biyografisinde netlike kazanmayan bilgilere dair destekleyici veriler, hem de besteciliğindeki ustalığa dair ipuçları edinilmiştir.

Özet (Çeviri)

In the Ottoman music tradition, the 18th century is considered as a productive period in terms of both of the emergence of master composers and performance practices. Documents indicate that many musical developments took place both within and outside the palace during that time. Most of master composers lived at that time. Unfortunately, the number of female composers whose names have extended to this day is quite small. Among them, Dilhayât undoubtedly stands out for her mastery of various modes, forms and styles. The main problem of this study is the limited number of studies on the works of female composers in Turkish music industry. Furthermore, this extention has been covered in the üfte mecmuaları (lyrics anthology) where Dilhayât's name is in. In this process, the data regarding the composer has been traced in the boks that written when she was alive and after death. The purpose of this study is to evaluate the research conducted to date on the life of Dilhayât Kalfa, who lived during Ottoman period and was known both as a composer and as someone who held significant positions in the harem, to critique the academic studies that written about her, and to question Dilhayât Kalfa's place in music history and re-evaluate the place of her work withing music history by comperatively analyzing the lyrics identified previously and those identified in this study. Dilhayât's biography is structured not only as a life story but also as an example of how historical writing can vary depending of the use of archival documents. This approach also facilitates consolidation of scattered information regarding the comporer's portrait. However, the focus of archival research has been on scanning and examining the lyrics in which the composer's name appears. Lyric books and archival documents are the primary datas for the research. In addition, theses and articles about the composer and the period have supported the study. Historical analyses were carried out through document and text examinations. The research adopts an interpretive rather than an explanatory approach. In the study, while particularly examining the lyric books in the“Nadir Eserler”Library of Istanbul University, inventory items obtained from personal archive research were also used. The first section of the thesis includes research conducted on Dilhayât, referances are cited in the bibliography. Sources on the composer mostly focus on analyses of a specific work or on modal analyses of her works alongside her biography. The first thesis-like study of this kind is Güngör Ergen's work published in 1994. The lyrics identified from the ledger registered under inventory number T.Y. 5657 in Eren's study are also included in this work. Another important reference is Harun Korkmaz's cataloging work on the manuscripts and her studies on Dilhayât. A significant portion of the documents to be consulted have been obtained through these sources. A crucial source providing biographical data on Dilhayât is the research shared by Talip Mert (1999), based on items and manuscripts belonging to the composer's private legacy. The study aims to enlighten the ideological process that effects the visibility of the female composers of Ottoman music history, whether the archival sources will be in a correlate to Dilhayât's biography, exploring the significant elements of identifying the lyrics in terms of the representation of female artists. The second section examines the place of female composers in musicology studies scene and their existing positions in historiography; the process has been traced chronologically regarding the cult female figures of Turkish Music history from several centuries ago to the early years of the Republic, emphasizing the stages of women writing their own history. For female composers in Turkish music, this process begins with miniatures, which, due to the limited number of written sources, also serve as traditional documents. The presence of female musicians in miniatures is generally within the palace setting. This provides insight into the position of female musicians in the relationship between music and space. In later stages, the topic of women writing their own history is addressed. At this point, an example from Darülelhan magazine, one of the first newspapers in Turkish music history, is given, followed by a presentation of Laika Karabey, the first female musicologist. Moreover, the importance of archival documents in examining information about Dilhayât's position and her daily life in the palace is briefly explained, and the source of information is provided, the unknown micro data of the previous archives is avoided revealing. The importance of archives contained in the palace storage and personal diaries are carefully highlighted. In the final section of the study includes a comparative analysis of data obtained from lyrics and previous studies, presenting over thirty manuscripts of the works. Although biographical material is limited in archival documents relating to Dilhayât's century and the period thereafter, it has been determined that certain works of hers have been published repeatedly, particularly in lyric anthology. Similarly, it appears that“peşrevs”are frequently found in the records of this studying period. However, since they are not the main subject of this thesis, the details of the particular instrumental pieces have not been included. Based on the findings that have survived from lyric anthology, 34 documents have been included and examined in a comparative manner along with their images. One of these lyrics belongs to 15 different works, and it is being added for the first time to the collection of works on Dilhayât's legacy within the findings of this study. In these lyrics, Dilhayât is generally mentioned as a composer, often under the name of“Beste-i Dilhayât”. Although the same works of the composer appear in many different collections; these editions, which have not been transcribed into Latin script, are shared directly to demonstrate their similarities and differences from eachother. Unlike other studies in the literature, this research examined more than ten collections of poems, not just accessible lyrics from one or two notebooks.In this context, twenty-one more sets of lyrics have been discovered, in addition to eight previously known works-four through their compositions and the other four through academic studies.Two new lyrics have been discovered for the kâr composition, which only the first line is known, with the title of“Ey fürûğ-i mâh-ı hüsn ez-rûy-i rahşân-ı şumâ”. The lyrics are attributed to Mahmud I, the composition to Dilhayât, and similarly only the first line is known, the entire lyric has been translated and the lyrics beginning with the line“Hat-ı nev-rûy-i yâre cânâna hoş yaraşmış”have not been examined in previous studies on Dilhayât. The translation into the latin alphabet has been added to the composer's works. In conclusion, this master's thesis aims to document the place of women in music history by tracing their presence in historical documents. Thus, unlike past sources, research encompassing the biographies and works of new and future composers will allow for a discussion of composers' place in historical narratives through their works, rather than narratives that praise or criticize a specific gender. In this context, the study interprets Dilhayât through a historical reading focused on her works and supported by archival records, going beyond biographical data. In Ottoman music history, the composer's position within the court is significant in terms of the availability of written sources about her. The advantage here is, of course, Dilhayât's position within the court. Dilhayât has been mentioned with various titles in different sources written to date. She is sometimes described with the attributes of a concubine, sometimes as a steward. The idea that she held the position of foreman or“kethüda”(steward), which is synonymous with her name, is one of the distinguishing aspects of her life story. Thus, the preservation of documents mentioning her name has made it possible to find documents within the scope of this study. It is observed that the composer generally made her name in history not with the lyrics she wrote, but with the compositions she created. However, although lyrics exist for many of her works, the musical scores are still missing. With expanding archival research, it is hoped that the scores of these works will also be found in future studies. Based on lyric collections, a narrowed analysis has been conducted, revealing both the productions and distributions related to the tradition to which he belonged, information that is unclear in his biography, and examples of his mastery in compressor composition. The“kâr”forms in particular, are noteworthy; the fact that his composition is included on the first page of a“mecmua”is a valuable detail considering the value placed on manuscripts during that period. Furthermore, as can be understood from the writing of the piece, he demonstrates his mastery in the“usul transitions”she created. This study has also made it possible to comment on the transmission of traditional Ottoman music, identifying very minor differences between texts written during and after Dilhayat's time. While the details given in the“terennüm”(vocalized section with non-lexical syllables) and titles generally differ, word changes likely stemming from hearsay have been identified. Examination of the compositions that have survived to the present day also shows that the tradition has been preserved, at least through the lyrics, as there are no significant changes in the lyrics.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    175047

    Hasan Gülşenî'nin güfte mecmuası ve incelenmesi

    Hasan Gülşeni lyrics collection

    SERÇİN ERDEN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2004

    Müzikİstanbul Teknik Üniversitesi

    Türk Sanat Müziği Ana Bilim Dalı

    YRD. DOÇ. DR. RECEP USLU

  2. Tez No

    964041

    Türk mûsikîsi tarihinde dinî güfte mecmuaları: Tasnif, kaynaklık ve metodoloji

    Religious lyrics manuscripts in the history of Turkish music: Classification, sources and methodology

    MUSTAFA SAİD DİLEK

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    DinHarran Üniversitesi

    İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. HÜSEYİN AKPINAR

  3. Tez No

    175066

    Millet Kütüphanesi, Ali Emiri, Manzum Nr. 759/1'e kayıtlı güfte mecmuasının incelenmesi

    Researching of the lyrics collections was recorded at Millet Library, Ali Emiri, Manzum Nr. 759/1

    TOLGA DURAN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2005

    Müzikİstanbul Teknik Üniversitesi

    Müzikoloji Ana Bilim Dalı

    YRD. DOÇ. DR. RECEP USLU

  4. Tez No

    830138

    18. yüzyılda tertip edilen üç güfte mecmuasının edebi açıdan incelenmesi (Derviş Avnî güfte ve şiir mecmuası, Hasan Gülşenî mecmuası, dürbînîzâde güfte ve şarkı mecmuası)

    The examination of three lyric mecmuas in 18th century in a literary sense (Derviş Avnî, Hasan Gülşenî, dürbînîzâde lyric and song mecmuas)

    NURSEDA ÖĞRETEN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2023

    MüzikYıldız Teknik Üniversitesi

    Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ EMRE ÖZYILDIRIM

  5. Tez No

    98746

    Cami`ü'l Elhan'daki şed makamlar

    Başlık çevirisi yok

    OSMAN KIRKLIKÇI

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2000

    Müzikİstanbul Teknik Üniversitesi

    Güzel Sanatlar Ana Bilim Dalı

    DOÇ. CAHİT ATASOY

Geri Dön