Şemseddîn Zevzenî'nin Şerhu Telhîsi'l-Miftâh adlı eseri (inceleme ve tahkik)
Shams al-Dīn al-Zawzanī's Sharḥ Talkhīṣ al-Miftāḥ: Critical edition and study
- Tez No: 1016856
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SULTAN ŞİMŞEK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Doğu Dilleri ve Edebiyatı, Dilbilim, Eastern Linguistics and Literature, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Belâgat ilminin teşekkül ve gelişim sürecinde belirleyici rol oynayan temel kaynaklar arasında, bu ilme sistematik hüviyetini kazandıran Sekkâkî'nin (ö. 626/1229) Miftâḥu'l-ulûm adlı eseri ile bu metnin belâgat bölümünü ihtisar ederek sonraki dönem belâgat çalışmalarının merkezinde yer alacak en muteber metni ortaya koyan Hatîb el-Kazvînî'nin (ö. 739/1338) Telḫîsü'l-Miftâḥ'ı yer almaktadır. Telḫîsü'l-Miftâḥ'ın medrese müfredatına girmesi ile birlikte, zamanla etrafında şerh ve hâşiyelerden oluşan zengin bir literatür doğmuştur. Bu literatürün erken dönem örneklerinden biri de 8./14. asırda Horasan bölgesinde Şemseddîn Muhammed b. Osman ez-Zevzenî (ö. 792/1390) tarafından kaleme alınan Şerḥu Telḫîṣi'l-Miftâḥ adlı eserdir. Zevzenî, eserinde kelimeleri basitçe açıklamakla yetinmemiş; tefsir, fıkıh usûlü, mantık, sarf ve nahiv gibi farklı ilimlerden de yararlanarak özgün tahliller ortaya koymuştur. Metni açıklarken başta Sekkâkî ve Kazvînî olmak üzere alanın otoritelerine eleştirel değerlendirmelerde bulunmuş; ortaya koyduğu tahlil ve görüşler, başta muasırları Sübkî (ö. 773/1372) ve Teftâzânî (ö. 792/1390) olmak üzere, sonraki dönem âlimleri arasında da önemli ilmî tartışmalara zemin hazırlamıştır. Bu araştırmanın konusunu; Zevzenî'nin Şerḥu Telḫîsi'l-Miftâḥ adlı eserinin tahkikli neşri, içeriğinin ayrıntılı olarak incelenmesi ve müellifin belâgat ilmine dair görüşlerinin ortaya konulması teşkil etmektedir. Araştırmanın temel gayesi ise bugüne kadar yazma hâlinde kalan bu kıymetli eserin ilmî neşrini gerçekleştirerek literatüre kazandırmak ve Zevzenî'nin şerh metodolojisi ile belâgat geleneğindeki yerini ortaya koymaktır. Tezin birinci bölümünde Hatîb el-Kazvînî ve Zevzenî'nin hayatları, ilmî şahsiyetleri ve eserleri tanıtılmıştır. İkinci bölümde, Zevzenî'nin belâgat ilminin çeşitli meselelerine dair şahsî görüşleri ve temel metinlere yönelttiği eleştiriler incelenmiş; bu eleştirilerin sonraki şerh geleneğindeki yansımaları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise eserin içerik incelemesi yapılarak şârihin meseleleri açıklama tarzı, dil bilgisi tahlilleri, delil getirme yöntemi ve yararlandığı kaynaklar ortaya konulmuştur. Tezin son kısmında, eserin günümüze ulaşan ve ilmî neşre uygun görülen dört yazma nüshası esas alınarak hazırlanan tahkikli metnine yer verilmiştir. Araştırma neticesinde eserin, tarihsel önceliği ve sonraki şerhlere kaynaklık etmesi bakımından belâgat ilminde önemli bir konuma sahip olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Zevzenî'nin, yer yer özgün değerlendirmeler ortaya koyduğu, sonraki birçok şârihten farklı olarak meseleleri temellendirme ve açıklamaya ağırlık verdiği, eleştirilerini Miftâḥ ve Telḫîṣ müellifleriyle sınırlı tuttuğu ve bu sebeple tartışmacı bir üslup yerine açıklayıcı bir yaklaşım benimsediği sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
Among the principal works that played a decisive role in the formation and development of the science of rhetoric (balāgha) are Miftāḥ al-ʿulūm by al-Sakkākī (d. 626/1229), which provided the discipline with its systematic framework, and Talkhīṣ al-Miftāḥ by al-Khaṭīb al-Qazwīnī (d. 739/1338), who abridged the rhetoric section of this work and produced what became the most authoritative text at the center of later rhetorical studies. Following the inclusion of Talkhīṣ al-Miftāḥ in the madrasa curriculum, a rich scholarly tradition of commentaries (shurūḥ) and glosses (ḥawāshī) gradually developed around it. One of the earliest examples of this tradition is Sharḥ Talkhīṣ al-Miftāḥ, authored in Khurāsān during the 8th/14th century by Shams al-Dīn Muḥammad b. ʿUthmān al-Zawzanī (d. 792/1390). In this work, al-Zawzanī goes beyond merely explaining individual expressions; drawing upon such disciplines as Qurʾānic exegesis (tafsīr), Islamic legal theory (uṣūl al-fiqh), logic, morphology, and syntax, he offers original analyses. While commenting on the text, he presents critical evaluations of leading authorities, particularly al-Sakkākī and al-Qazwīnī. The analyses and opinions he advances gave rise to significant scholarly debates among later scholars, especially his contemporaries al-Subkī (d. 773/1372) and al-Taftāzānī (d. 792/1390). This dissertation is devoted to the critical edition (taḥqīq) of al-Zawzanī's Sharḥ Talkhīṣ al-Miftāḥ, a detailed examination of its contents, and an analysis of the author's views on the science of rhetoric. Its principal aim is to produce the first scholarly edition of this valuable work, which has remained in manuscript form until the present day, thereby making it available to scholarship and clarifying al-Zawzanī's methodology of commentary as well as his place within the rhetorical tradition. The first chapter introduces the lives, scholarly profiles, and works of al-Khaṭīb al-Qazwīnī and al-Zawzanī. The second chapter examines al-Zawzanī's views on various issues in rhetoric together with his criticisms of the foundational texts and comparatively evaluates the influence of these criticisms on the later commentary tradition. The third chapter analyzes the contents of the work, focusing on the commentator's method of exposition, grammatical analyses, modes of argumentation, and the sources upon which he relied. The final part of the dissertation presents a critical edition of the text prepared on the basis of four extant manuscript copies deemed suitable for scholarly editing. The study concludes that Sharḥ Talkhīṣ al-Miftāḥ occupies a significant position in the science of rhetoric owing to both its chronological priority and its influence on subsequent commentaries. It further demonstrates that al-Zawzanī, while offering original evaluations in various places, differed from many later commentators by placing greater emphasis on establishing and explaining the issues under discussion, restricting his criticisms to the authors of Miftāḥ al-ʿulūm and Talkhīṣ al-Miftāḥ, and consequently adopting an explanatory rather than a polemical approach.
Benzer Tezler
- Şemseddin Sivasi'nin Süleymaniyye'si
Başlık çevirisi yok
HÜSEYİN AKKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
1988
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara ÜniversitesiEski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
PROF. DR. AMİL ÇELEBİOĞLU
- Şemseddin Muhammed B.Hamza Fenari'nin hayatı ve eserleri
Başlık çevirisi yok
SITKI GÜLLE
Yüksek Lisans
Türkçe
1990
Dinİstanbul ÜniversitesiArap Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET SUBHİ FURAT
- Şemseddin Sami'nin dilciliği ve Nev Usul Sarf-ı Türki adlı grameri
Başlık çevirisi yok
FURQAN HAMEED
Doktora
Türkçe
1993
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HAMZA ZÜLFİKAR
- Şemseddin Niksari ve Şerh`ul-izah`ı
Başlık çevirisi yok
HASAN FEHMİ ULUS
Doktora
Türkçe
1994
Doğu Dilleri ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiArap Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMED SUBHİ FURAT
- Şemseddin Sivasi ve Nakdül-Hatır adlı eserinin tahlili
Şemseddin Sivasi and the analysis of his work“Nakdül-Hatır”
YUSUF YILDIRIM