Türkiye iyonküresinde meydana gelen yıldırım kaynaklı tedirginliklerin belirlenmesi
Identification of lightning-induced disturbances occurring in the ionosphere of Türkiye
- Tez No: 1017020
- Danışmanlar: PROF. DR. RAMAZAN ATICI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Fizik ve Fizik Mühendisliği, Physics and Physics Engineering
- Anahtar Kelimeler: dTEİ, GNSS-TEİ, IGW, İyonosferik Tedirginlik, ROTI, Türkiye, yıldırım, YTTS. 2026, 34 Sayfa, İyonküre, DTEC, GNSS-TEC, IGW, ionospheric disturbance, lightning, ROTI, Türkiye, Ionosphere
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Muş Alparslan Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Fizik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Türkiye üzerindeki yıldırım aktivitesi ile iyonküreye ait tedirginlikler arasındaki ilişki 1, 3, 7 ve 17 Haziran 2023 tarihleri için araştırılmıştır. Analizlerde TUSAGA-Aktif GNSS istasyonlarından elde edilen Toplam Elektron İçeriği (TEİ) verileri ile Meteoroloji Genel Müdürlüğü Yıldırım Takip ve Tespit Sistemi (YTTS) kayıtları birlikte kullanılmıştır. Ham Dikey TEİ (DTEİ) serileri Savitzky-Golay (S-G) filtresi ile eğilimden arındırılmış; dTEİ, iyonküre iç yerçekimi dalgası (IGW) ve TEİ oranı indisi (Rate of TEC Index, ROTI) göstergeleri gün ve istasyon bazında değerlendirilmiştir. İstatistiksel karşılaştırmalarda Mann-Whitney U testi, Cliff's delta ve ön yükleme (bootstrap) güven aralıklarından yararlanılmıştır. Ayrıca destekleyici olarak sürekli dalgacık dönüşümü (Continuous Wavelet Transfom, CWT) analizi ve oluşan dalga türü yapıların hız hesaplamaları da incelenmiştir. Bulgular, yıldırım aktivitesinin iyonosferik değişkenliği her gün aynı biçimde artırmadığını göstermiştir. En belirgin pozitif ayrışma 3 Haziran 2023 tarihinde gözlenmiş; |dTEİ| p95, |IGW| p95 ve ROTI p95 değerleri kontrol günü olan 7 Haziran'a göre daha yüksek bulunmuştur. Buna karşılık yıldırım sayısının en yüksek olduğu 17 Haziran 2023 tarihinde tüm göstergelerde benzer bir artış gözlenmemiştir. Destekleyici CWT ve yayılım analizleri, özellikle 20–90 dakikalık periyot aralığında atmosferik iç yerçekimi dalgalarıyla uyumlu dalga yapılarının oluşabildiğini göstermiştir. Ancak bu etkilerin günün arka plan iyonosfer koşulları, istasyon-uydu geometrisi ve olay-zaman eşleşmesine bağlı olarak değiştiği belirlenmiştir. Sonuç olarak çalışma, yıldırım-iyonosfer etkileşiminin doğrusal ve tek yönlü bir süreç olmadığını; iyonosferik tepkinin meteorolojik, jeomanyetik ve mekânsal koşullara bağlı olarak değişkenlik gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bu tez, Türkiye üzerinde GNSS-TEİ ve YTTS verilerini birlikte kullanarak yıldırım kaynaklı iyonosferik değişimleri istatistiksel ve zaman-frekans temelli yöntemlerle inceleyen sınırlı sayıdaki çalışmalardan biridir.
Özet (Çeviri)
In this study, the relationship between lightning activity over Türkiye and ionospheric disturbances was investigated on June 1, 3, 7, and 17, 2023. Total Electron Content (TEC) data obtained from the TUSAGA-Aktif GNSS network were analyzed alongside records from the Turkish State Meteorological Service's Lightning Tracking and Detection System (YTTS). Raw Vertical TEC (VTEC) series were detrended using the Savitzky-Golay filter, and indicators such as differential TEC (dTEC), ionospheric internal gravity waves (IGW), and the Rate of TEC Index (ROTI) were evaluated on a per-day and per-station basis. Statistical comparisons were conducted using the Mann-Whitney U test, Cliff's delta, and bootstrap confidence intervals. Additionally, Continuous Wavelet Transform (CWT) analysis and propagation velocity calculations for the resulting wave-like structures were examined as supportive measures. Findings demonstrated that lightning activity does not induce ionospheric variability in a uniform manner across all studied days. The most significant positive divergence occurred on June 3, 2023, where p95 values for |dTEC|, |IGW|, and ROTI were found to be substantially higher compared to the control day, June 7. In contrast, despite having the highest lightning count, June 17, 2023, did not exhibit a similar proportional increase across all indicators. Supportive CWT and propagation analyses indicated the formation of wave structures consistent with atmospheric internal gravity waves, particularly within the 20–90 minute period range. However, these effects were found to vary depending on background ionospheric conditions, station-satellite geometry, and event-time synchronization. In conclusion, the study reveals that the lightning-ionosphere interaction is not a linear or unidirectional process; rather, the ionospheric response fluctuates according to meteorological, geomagnetic, and spatial parameters. This thesis represents one of the few systematic attempts to examine lightning-induced ionospheric changes over Türkiye by integrating GNSS-TEC and YTTS data through combined statistical and time-frequency-based methodologies. 2026, 34 Pages
Benzer Tezler
- Şiddetli jeomanyetik fırtınalar sırasında Türkiye iyonküresindeki değişimlerin tusaga-aktif istasyonları kullanılarak araştırılması
Investigation of variations in Turkey ionosphere during severe geomagnetic storms by using tusaga-active stations
MEHMET GÜR
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Fizik ve Fizik MühendisliğiMuş Alparslan ÜniversitesiFizik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. RAMAZAN ATICI
- Türkiye imalat sanayiinde çalışan esnaf ve sanatkarların sosyo ekonomik yapıdaki yeri ve başlıca sorunları ve Bursa'da tatbiki bir araştırma
Başlık çevirisi yok
MEHMET TAŞTAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
İşletmeUludağ ÜniversitesiÇalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı
- Türkiye'de aile planlaması çalışmalarında erkeklerin önemi, hastane personeli ile fabrika işçilerinin doğum kontrol yöntemlerine karşı tutum ve davranranışlarında farklılığın araştırılması
Başlık çevirisi yok
KAMİL MALKOÇLU
Yüksek Lisans
Türkçe
1987
Demografiİstanbul ÜniversitesiAile Sağlığı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DERİN KÖSEBAY