Mimari tasarımda üretken yapılar olarak temsil mekanizmaları

Representation mechanisms as autonomous structures in architectural design

PDF İndir

Tez No: 1017855
Yazar: ALPER GÜLLE
Danışmanlar: PROF. DR. BELKIS ULUOĞLU
Tez Türü: Doktora
Konular: Mimarlık, Architecture
Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
Yıl: 2026
Dil: Türkçe
Üniversite: İstanbul Teknik Üniversitesi
Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
Bilim Dalı: Mimari Tasarım Bilim Dalı
Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Tasarlama, oluş halindeki düşüncenin temsil ortamı aracılığıyla dışsallaştırılarak temsil nesnelerine dönüştürüldüğü ve bu nesnelerin taşıdığı enformasyonun bilişsel süreçler yoluyla içselleştirilerek tasarım sürecine dahil edildiği döngüsel eylemler bütünü olarak tanımlanabilir. Bu süreçte tasarım bilgi ve düşüncesinin üretimi, bilişsel süreçler ile temsil ortamlarının etkileşimli üretkenliği aracılığıyla gerçekleşirken temsil dolayımı tasarımcının üretim süreçleri ile temsil edimleri arasındaki etkileşimi mümkün kılan zihinsel işleyişler olarak işlev görür. Tasarım sürecinde, temsil nesneleri taşıdıkları enformasyonla tasarlamanın düşünsel bağlamını oluştururken tasarımcının algılama, işleme, karar verme ve dönüştürme gibi bilişsel eylemlerinde önemli bir rol oynar. Tasarlayan özne ile temsil pratikleri arasındaki bu ilişkiler ağı, düşünce ile eylemi, içsel ve dışsal temsil etkileşimi bağlamında, birbirine bağlamakta ve tasarlamanın gerçekleşmesini mümkün kılmaktadır. Bu bağlamda tasarlama eylemi, bilişsel süreçler ile temsil nesnelerini temsil eylemi aracılığıyla bir araya getiren karmaşık bir ilişki ve etkileşim ağı olarak kavranmaktadır. Temsil dört ilişkili boyutta – temsil nesnesi, eylemi, dolayımı ve mekanizması – ele alınmakta; dışsal ortamların içsel bilişsel süreçler ve sosyokültürel bağlamla ayrılmaz bir bütünlük içinde olduğu vurgulanmakta, tasarım etkinliği, öznelerin (tasarımcı ve eğitmenler), araçların (temsil ortamları), kuralların, topluluğun ve işbölümünün etkileşime girdiği aracılı bir etkinlik sistemi olarak ele alınmaktadır. Bu çalışma, temsil eylemini mümkün kılan temsil ortamlarının bilişsel etkisini, aynı zamanda temsil ortamlarına içkin bilişi; içinde bulunulan pratik topluluğunda aktörler arasındaki etkileşimle gerçekleşen ortak bir üretim süreci olarak ele alarak mevcut yaklaşımlardan ayrılmaktadır. Temsilin, bireysel biliş ile sosyokültürel etkileşimler arasında aracılık eden epistemik bir altyapı sunduğu varsayımından hareketle; temsil dolayımını tasarlama sürecinin yönlendirici ve etkin bir bileşeni olarak değerlendirmektedir. Bu bağlamda araştırmanın temel amacı, temsil dolayımının bir pratik topluluğu içinde bilişsel süreçleri şekillendirmede etkin olup olmadığını ve eğer etkinse bu etkinliğin aktörlerin bilişsel süreçlerini nasıl yönlendirdiğini ve/veya yapılandırdığını incelemektir. Tezin temel söylemi, tasarım sürecine eşlik eden farklı temsil ortamlarının, tasarım düşünce ve bilgisini üreten ilişkileri kendi olanaklılıkları (affordance) ile sınırlandırararak/biçimlendirerek, aktörlerin bilişsel süreçlerini ortak düşünce ile bilgi biçim ve kategorilerine yönlendirmekte veya koşullandırmakta olduklarıdır. Ek olarak, hem öznenin kendi bilişsel süreçleriyle ilişkileri hem de öznelerarası etkileşimi, kendi özerk bilgi alanı ve olanaklılıkları ile yönlendiren temsil ortamlarının tasarlamanın bilişsel süreçlerinin aracısı, dolayısıyla tasarım bilgisi ve düşüncesinin taşıyıcısı olduklarıdır. Aynı zamanda bu aracıların, farklı tarihsel, sosyal ve kültürel süreçlere içkin olarak yapılandırıldıklarından farklı tasarım düşünce, bilgi ve eylem kategorilerine ait altyapı ilişkileri ile işleyişlerinin aracısı ve taşıyıcısı olduklarıdır. Tezin amacı, mimari tasarımda temsil ortamlarının etkinliğinin, tasarlama eylemi ve sürecinde, bilişsel süreçlerle kurduğu karşılıklı etkileşimin yapısını çözümlemektir. Bilişsel süreçler ile temsil ortamları arasındaki ilişkisel durum üzerinden oluşturulacak modelin, içsel ve dışsal temsil etkileşimi üzerinden tasarlamanın öznel ve nesnel yanlarını eş zamanlı olarak ortaya çıkarmaya ve tartışmaya olanak sağlayacağı düşünülmektedir. Bu çerçevede, tasarım sürecine eşlik eden temsil ortamlarının ortaya çıkardığı ortak veya farklı bilgi türleri, farklı öznelerde benzer olarak tetikledikleri düşünce veya bilgi biçimleri, farklı öznelerin bilişsel süreçleri ile etkileşim biçimleri üzerinden tasarlamada temsil ortamlarının etkin yapısı ortaya çıkarmaktır. Ek olarak, tasarım sürecine eşlik eden farklı temsil ortamlarının tasarım bilgisini ve tasarımcının bilişsel süreçlerini yönlendirme veya koşullandırma biçimlerini inceleyerek; tasarlama eyleminde (anlam, gerçeklik ve bilgi üretim süreci olarak) temsil dolayımlarına ait özerk bilgi alanını, doğrudan tasarım düşüncesi, nesnesi veya temsilleri üzerinden değil, bu düşünce veya temsillerin üretilmesi, saklanması ve iletilmesine olanak sağlayan dolayım ilişkileri üzerinden ortaya çıkarmaktır. Bu kapsamda öncelikle insan zihni, düşünüşü ile temsilin dolayımlı ilişkilerini ele alan kültür sosyolojisi, gelişim psikolojisi, tasarım bilişi ve kültürel çalışmalar gibi çeşitli alanlara ait çalışmalar ve yaklaşımlar incelenmiş, araştırmanın genel çerçevesini oluşturmak üzere değerlendirilmiştir. Biliş ve psikoloji bilimlerinde ortaya çıkan bazı gelişmelerin; insanın algısı ile eylemi arasında kurulan ilişkilerin; bilişsel süreçlerimizin beden ve içinde bulunulan ortam ile etkileşimde olduğuna dair bulguların; bilişsel süreçlerimizin yalnızca bilinçli olarak akıl ile algılananın ötesinde bir yapıya sahip olduğu durumların; insan düşünüşüne dair bilgileri yeniden sorgulatmakta olduğu değerlendirilmiştir. Bu çerçevede mimari tasarım araştırmaları alanında gerçekleştirilen çalışmalar, çoğunlukla fiziksel çevreye ve tasarımcının davranış biçimleri ile eylemlerine odaklansa da bu çalışmada diğerlerinden farklı olarak hem tasarlamanın bilgi ve düşüncesinin öğrenildiği sosyokültürel ortamın hem de tasarlamanın dolayım ilişkilerini gerçekleştiren temsil ortamları ile tasarlamada bilişsel/düşünsel süreçlerle kurulan ilişki ve etkileşime odaklanılmıştır. Bu bağlamda tasarlamanın bilgi ve düşüncesinin temsil ortamlarının etkinliği bağlamında tartışılması; öncelikli olarak tasarım sürecinde kullanılan temsil ortamları ile bu süreçler sonucunda ortaya çıkan temsil nesneleriyle taşınan enformasyon arasındaki ilişkilere odaklanılmıştır. Bu öznelerarası etkileşim ve iletişim temel alınarak, temsil pratiklerinin tasarım etkinliğinin öğrenildiği sosyokültürel ortamdaki hangi mekanizma ve söylemler ile aktarıldığına odaklanarak gerçekleştirilmiştir. Belirlenen araştırma sorularını yanıtlamak üzere, iki atölye çalışması düzenlenmiş. Bu süreçte üretilen temsiller üzerinden yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleşmiştir. Bu çalışmalar kapsamında, farklı temsil ortamlarının tasarım sürecine eşlik ederken ürettiği ortak ve farklı bilgi türleri, bu aracıların çeşitli tasarımcıların bilişsel süreçlerinde benzer biçimde tetiklediği düşünce ve bilgi biçimleri ile temsil ortamlarının farklı öznelerin bilişsel süreçleri ile kurduğu etkileşim biçimleri analiz edilmiştir. Böylece, temsil ortamlarının tasarım sürecindeki etkin rolünün yapısı ortaya konmuştur. Ayrıca, çeşitli temsil ortamlarının tasarım bilgisini ve tasarımcının bilişsel süreçlerini nasıl yönlendirdiği veya koşullandırdığı incelenerek, tasarlama eyleminin —bir anlam, gerçeklik ve bilgi üretim süreci olarak— temsil ortamlarına özgü özerk bir bilgi alanı barındırdığı gösterilmiştir. Bu özerk bilgi alanını açığa çıkarabilmek için ise doğrudan tasarım düşünceleri, nesneleri ya da temsilleri yerine, bu düşünce ve nesnelerin üretilmesini, saklanmasını ve iletilmesini mümkün kılan dolayım ilişkilerine odaklanılmıştır. Ortamlar arasındaki geçişlerin, problem ve çözüm uzayını genişleten bilişsel eşikler üretmekte olduğu; bu geçişlerde tasarım enformasyon ve bilgisinin yeniden yorumlandığı veya yapılandırıldığı bulgulanmıştır. Temsil seçimlerinin güdüsel etkinlikleri, hedefe yönelik eylemleri ve duruma bağlı işlemleri birbirine eklemlenen bir örgü içinde düzenlediği değerlendirilmiştir. Temsil özerkliğinin yalnızca bilişsel değil, tarihsel uzlaşımlar ve disipliner pratiklerle şekillenen sosyokültürel bir olgu olduğu tespit edilmiştir. Tasarımcılar temsil ortamını çoğunlukla yapılandırıcı, eğitmenlerin ise aynı ortamları yorumlayıcı amaçlarla kullanmasına rağmen ortam-özerk bir zemin üzerinden biçimlenen ortak bilişsel çıktılar saptanmıştır. Temsil geçişleri üzerinden bir araştırma çerçevesi önererek tasarım sürecinin tekil ürünlerden çok temsil-edimleri dizisi olarak okunabileceği yaklaşımını temel alan bu çalışma, temsil seçiminin bilgi üretim stratejisi olarak ele alınması, stüdyo pedagojisinin temsil-odaklı yeniden kurgulanması, eleştiri ve değerlendirme süreçlerinin temsil ortamı geçişlerini görünür kılması ve temsil gelenekleriyle kurumsal kodların sorgulanması gerekliliğini ortaya koymaktadır. Tasarımda bilişin sosyokültürel bağlamda temsil ortamları aracılığıyla özneler arasında kurulan ilişkiler ağı içinde örgütlenen bir yapı olduğu ve temsil özerkliğinin tasarımın, tasarım bilgisinin ne olduğundan çok nasıl düşünüldüğünü belirlediği vurgulanmaktadır. Sonuç olarak, çalışma kapsamında temsil dolayımları mimari tasarım sürecinin bilişsel işleyişlerinde etkin ve özerk bir yapı olarak konumlandırılmakta ve tasarlama eyleminin öznel ve nesnel boyutlarını bir arada ele alan bir model ortaya konulmaktadır. Bu model aracılığıyla, tasarım düşünce ve bilgisinin temsil yoluyla ortaklaşa inşası ve farklı temsil ortamlarının tasarım düşüncesini biçimlendirmedeki etkileri hakkında bir bakış açısı sunulmaktadır.

Özet (Çeviri)

Design can be defined as a cyclical set of actions in which thought, in its formative state, is externalized through a representational medium, transformed into representational objects, and subsequently internalized through cognitive processes that are reintegrated into the design process. Within this cycle, design knowledge and thought emerge through the interactive productivity of cognitive processes and representational medium. Representational mediation functions as a mental process that enables interaction between the designer's productive cognitive activities and acts of representation. Representational objects, together with the information they convey, form the intellectual context of designing and play a significant role in cognitive actions such as perception, processing, decision-making, and transformation. This network of relationships between the designing subject and representational practices links thought and action through the interaction of internal and external representations, thereby making designing possible. From this perspective, designing is understood as a complex system of relationships and interactions that integrates cognitive processes and representational objects through acts of representation. Representation is examined through four interrelated dimensions: the object of representation, the act of representation, mediation, and mechanism. This framework emphasizes that external environments are inseparably linked to internal cognitive processes and broader sociocultural contexts. Accordingly, design activity is conceptualized as a mediated system in which subjects (designers and instructors), tools (representational media), rules, community, and division of labor interact. This study distinguishes itself from existing approaches by addressing both the cognitive impact of representational environments that enable acts of representation and the cognition embedded within these environments. From this perspective, representation is framed as a collaborative production process that emerge through interaction among actors within a practical community. Based on the assumption that representation provides an epistemological foundation mediating individual cognition and sociocultural interaction, the study evaluates representational mediation as an active and guiding component of the design process. The primary objective is to examine whether representational mediation shapes cognitive processes within practical communities, if so, the study further explores how it directs or structures the cognitive activities of participating actors. The central argument of this thesis is that different representational mediums use in the design process shape and constrain the relationships through which design thought and knowledge are produced, according to their specific affordances. In this way, the study guide or condition cognitive processes toward shared forms of thought, knowledge, categories, and representations. Moreover, representational mediums operate through their interaction with both individual cognition and intersubjective exchange, functioning within autonomous domains of knowledge defined by their affordances. As such, they act as mediators of cognitive processes in design and as carriers of design knowledge and thought. Because these mediums are historically, socially, and culturally situated, they also mediate and transmit the underlying structures and operational logics of particular forms of design knowledge, thought, and action. The aim of the thesis is to analyze the reciprocal relationship between the effectiveness of representational medium in architectural design and cognitive processes during the act of designing. It is argued that a model based on the relational conditions between cognitive processes and representational medium enables the simultaneous articulation of subjective and objective dimensions of design through the interaction of internal and external representations. Within this framework, the thesis seeks to reveal the effective structure of representational mediums by examining the shared and differentiated types of knowledge they generate, the forms of thought they activate across different subjects, and the ways in which they interact with diverse cognitive processes. Furthermore, the study aims to identify the autonomous knowledge domain of representational mediation in design—not through design objects or representations themselves, but through the mediational relationships that enable the production, storage, and transmission of design knowledge. To establish the theoretical framework, studies from cultural sociology, developmental psychology, design cognition, and cultural studies were reviewed, particularly those addressing mediated relationships between the human mind, thinking, and representation. Developments in cognitive and psychological sciences—such as research on perception-action coupling, embodied cognition, and extended cognition—have prompted a reconsideration of conventional understandings of human thought as solely internal or rational. While architectural design research has traditionally emphasized physical environments and designers' observable behaviors, this study diverges by focusing equally on the sociocultural contexts in which design knowledge is learned and on the interactions among representational mediums that establish mediational relationships within the cognitive and intellectual processes of designing. From this perspective, examining design knowledge and thought through the lens of representational effectiveness requires attention to the relationships between representational medium used in the design process and the information conveyed by the representational objects they produce. Grounded in intersubjective communication, the study also addresses the mechanisms and discourses through which representational practices are transmitted within sociocultural learning environments. To address the research questions, two design workshops were conducted, followed by semi-structured interviews based on the representations produced during these processes. The analyses focused on the shared and differentiated types of knowledge generated by different representational medium, the modes of thought they similarly trigger across designers, and the ways in which these mediums interact with diverse cognitive processes. This approach help reveal the structural configuration of the active role played by representational medium in the design process. The findings indicate that transitions between representational media create cognitive thresholds that expand both problem and solution spaces, prompting reinterpretation and restructuring of design knowledge. Representational choices were found to organize motivation, goal-directed actions, and context-dependent operations within an integrated configuration. Representational autonomy emerges not merely as a cognitive phenomenon, but also as a sociocultural one, shaped by historical conventions and disciplinary practices. Although designers often employ representational medium for structuring purposes and instructors for interpretive aims, shared cognitive outcomes grounded in representational autonomy were neverthless observed. By conceptualizing the design process as a sequence of representational acts rather than discrete products, this study highlights several critical issues: the strategic role of representational choice in knowledge production; the reconfiguration of studio pedagogy around representational practices; the visibility of representational transitions in critique and evaluation; and the critical examination of representational traditions and institutional norms. It emphasizes that design cognition is organized as a network of relations among subjects mediated by representational medium within a sociocultural context, and that representational autonomy shapes not what design knowledge is, but how it is conceived. In conclusion, the study positions representational mediation as an active and autonomous structure within the cognitive operations of architectural design and proposes a model that integrates subjective and objective dimensions of designing. This model offers insight into the collective construction of design knowledge through representation and the role of representational medium in shaping design thought.

Benzer Tezler

Tez No
439525
Formalizing making in design
Tasarımda yapma eyleminin formalizasyonu
BENAY GÜRSOY TOYKOÇ
Doktora
İngilizce
2016
Endüstri Ürünleri Tasarımı İstanbul Teknik Üniversitesi
Bilişim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MİNE ÖZKAR KABAKÇIOĞLU
Tez No
961872
Computational design of space-adaptive structures for post-disaster sheltering
Afet sonrası barınma için uzam-uyarlanabilir yapıların hesaplamalı tasarımı
FURKAN BERKE ÇİLESİZOĞLU
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Mimarlık İstanbul Teknik Üniversitesi
Mimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. OĞUZ CEM ÇELİK
Tez No
637663
Designing an augmented reality based city building game using cellular automata
Hücresel özdevinim ile artırılmış gerçeklik tabanlı şehir geliştirme oyunu tasarımı
ŞEREF ATİLLA GÜRBÜZ
Yüksek Lisans
İngilizce
2020
Mimarlık İstanbul Teknik Üniversitesi
Bilişim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEMA ALAÇAM
Tez No
992479
Rethinking the line: Computational and critical approaches to motion-based drawing
Çizgiyi yeniden düşünmek: Hareket tabanlı çizime hesaplamalı ve eleştirel yaklaşımlar
GÖRKEY GÜREL
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Mimarlık İstanbul Teknik Üniversitesi
Bilişim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEMA ALAÇAM
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÇAĞIN TANRIVERDİ ÇETİN
Tez No
982424
Mimarlık ve teknoloji: yapay zekâ, sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik uygulamalarının mimari tasarım üzerindeki etkileri
Architecture and technology: Effects of artificial intelligence, virtual reality and researched reality applications on architectural design
FERHAT SARI
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Mimarlık Trakya Üniversitesi
Mimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HATİCE KIRAN ÇAKIR

Geri Dön