Selçuklu Çağı Minyatüründe Sembolik Unsurlar
Symbolic Elements in Seljuk-Era Miniature
- Tez No: 1019059
- Danışmanlar: PROF. DR. GÜLSEN BAŞ TERZİOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Büyük Selçuklu İmparatorluğu, Minyatür, Sembolizm, Minyature, Symbolism
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sanat Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Selçuklu Çağı; zaman bakımından 1038 ile 1308 yılları arasını, mekân bakımından ise Türkistan'dan İran, Irak, Suriye ve Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyayı kapsamaktadır. Bu çalışmada“Selçuklu Çağı”ifadesi, tek bir hanedanın siyasi hâkimiyet alanını değil, söz konusu coğrafyada üretilen sanat eserlerinin ortak kültürel ve tarihsel bağlamını ifade eden kapsayıcı bir dönemleştirme olarak kullanılmaktadır. Bu dönemin önemli görsel anlatım araçlarından biri olan minyatürler, yazma eserlerdeki metinlerle ilişkili olarak hazırlanan, çoğunlukla iki boyutlu tasvirlerdir. Minyatürlerde yer alan sembolik unsurlar ise kompozisyonun bütününe veya detaylarına yayılan, metni destekleyebileceği gibi dönemin kültürel, inançsal ve düşünsel arka planıyla ilişkili farklı anlam katmanları da taşıyabilen ögelerdir. Çalışma bu bağlamda yurt içi ve yurt dışındaki koleksiyonlarda bulunan Selçuklu Çağı'na ait minyatürlü yazmaları merkeze almaktadır. Seçilen minyatürlü yazmalar, Selçuklu Çağı'nın farklı coğrafyalarında üretilmiş olmalarının yanı sıra tıbbi, astronomik, edebi ve anlatı temelli içerikleriyle farklı sembolik anlatım olanakları sunmaları bakımından tercih edilmiştir. Selçuklu Çağı minyatürlerinde sembolik unsurlara odaklanan müstakil çalışmaların sınırlı olması, araştırmanın çıkış noktasını oluşturmuştur. Söz konusu minyatürlerde tespit edilen ve sembolik unsur taşıdığı düşünülen tasvirlerin kaynakları, içerik ve biçimsel özellikleri ile farklı sanat alanlarındaki yansıma biçimleri tezin kapsamını oluşturmaktadır. Çalışmada ikonografik inceleme ve karşılaştırmalı analiz yöntemi benimsenmiştir. Söz konusu çerçevede minyatürlerin yer aldığı yazmalar ve minyatürlerin kompozisyonları tanımlanarak, barındırdıkları sembolik unsurlar belirlenmiş ve analiz edilmiştir. Tespit edilen sembollerin kaynakları, üslup özellikleri, farklı eserler üzerindeki yansımaları ve görünüşleri ardındaki anlamlar irdelenerek, Selçuklu Çağı'nın sanat anlayışı yanında düşünsel dünyasına ilişkin değerlendirmelerde bulunulmuştur. İnceleme sonucunda, sembolik unsurların yalnızca yazılı anlatıyı destekleyen görsel ögeler olmadığı, aynı zamanda dönemin kültürel etkileşimlerini, inanç dünyasını ve estetik anlayışını yansıtan çok katmanlı anlam alanları oluşturduğu görülmüştür. Bu tezde Selçuklu Çağı minyatürlerinde yer alan sembolik unsurlar; yazma eser bağlamı, kompozisyon düzeni, üslup özellikleri ve farklı sanat alanlarıyla kurduğu ilişkiler üzerinden değerlendirilmiştir. Böylece Selçuklu minyatür sanatında sembol kullanımının yalnızca tasvir programının tamamlayıcı bir unsuru olmadığı, aynı zamanda dönemin görsel ifade biçimlerini anlamlandırmada temel bir çözümleme alanı sunduğu ortaya konulmuştur.
Özet (Çeviri)
The Seljuk Age spans the years 1038 to 1308 and covers a vast geographical area stretching from Turkestan to Iran, Iraq, Syria and Anatolia. In this study, the term 'Seljuk Age' is used as an overarching periodisation denoting not the political sphere of influence of a single dynasty, but rather the shared cultural and historical context of the works of art produced within the aforementioned geographical area. Miniatures, one of the key visual narrative tools of this period, are predominantly two-dimensional depictions created in relation to the texts in manuscripts. The symbolic elements featured in miniatures are components that extend across the composition as a whole or its details; whilst they may support the text, they can also carry different layers of meaning linked to the cultural, religious and intellectual backdrop of the period. In this context, the study focuses on illustrated manuscripts from the Seljuk Ageheld in collections both in Türkiye and abroad. The selected illustrated manuscripts were chosen not only because they were produced in various regions of the Seljuk world but also because their medical, astronomical, literary and narrative-based content offers diverse possibilities for symbolic expression. The limited number of independent studies focusing on symbolic elements in Seljuk-era miniatures formed the starting point for this research. The scope of the thesis encompasses the sources, content and formal characteristics of the depictions identified in these miniatures—which are thought to carry symbolic elements—as well as the ways in which they are reflected in different artistic fields. The study employs iconographic examination and comparative analysis. Within this framework, the manuscripts containing the miniatures and the compositions of the miniatures themselves were identified, and the symbolic elements they contained were determined and analysed. By examining the sources of the identified symbols, their stylistic characteristics, their manifestations in different works, and the meanings underlying their appearances, assessments were made regarding not only the artistic understanding of the Seljuk Age but also its intellectual world. The study revealed that symbolic elements are not merely visual components supporting the written narrative, but also constitute multi-layered fields of meaning that reflect the cultural interactions, the world of beliefs and the aesthetic understanding of the period. In this thesis, the symbolic elements found in Seljuk-era miniatures have been evaluated in terms of the context of the manuscript, compositional arrangement, stylistic features and their relationships with different artistic fields. It has thus been demonstrated that the use of symbols in Seljuk miniature art is not merely a complementary element of the pictorial programme, but also provides a fundamental analytical framework for understanding the visual forms of expression of the period.
Benzer Tezler
- Ejderhanın motif olarak gelişimi ve Osmanlı sanatında kullanımı (1453-1600)
Başlık çevirisi yok
CANDAN ÜLKÜ
- Klasik dönem Osmanlı minyatürlerinde savaş tasvirleri ve Antalya örneğinde sanatsal uygulamaları
The descriptions of war in the classical period of Ottoman and artistic applications in Antalya
ZÜLBİYE SEVGİLİ POLAT
Doktora
Türkçe
2019
Güzel SanatlarAkdeniz ÜniversitesiSanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. ÖMER ZAİMOĞLU
- Selçuklu Çağı Anadolu mimarisinde malzeme ve teknik(Doğu ve Güneydoğu Anadolu)
Material and technique in Seljuk Age Anatolian architecture (Eastern and Southeastern Anatolia)
RESUL YELEN
Doktora
Türkçe
2019
Sanat TarihiVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLSEN BAŞ
- Selçuklu çağı seramik sanatında hayvan tasvirleri ve artistik formlarda yorumlanması
Animal depictions in Seljuk period ceramic art and interpretation in artistic way
İBRAHİM ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Güzel SanatlarSelçuk ÜniversitesiSeramik Ana Sanat Dalı
PROF. DR. ORHAN CEBRAİLOĞLU
- Selçuklu çağı'nda gayrimüslimlere göre kendi ve öteki (1040-1318)
Self and other according to non-muslims in the Seljuk era (1040-1318)
ZEYNEP HİLAL SEKMAN