Türk yazın dizgesinde yanmetin ve okur alımlaması: H. G. Wells'in The Time Machine eserinin yeniden çevirileri üzerine bir inceleme
Paratext and reader reception in the Turkish literary system: A study of the retranslations of H. G. Wells' The Time Machine
- Tez No: 1019302
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ AYLA AKIN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mütercim-Tercümanlık, Translation and Interpretation
- Anahtar Kelimeler: Yanmetin, Yeniden çeviri, Çeviri, Çeviri bilim, Çoğuldizge kuramı, Paratext, Retranslation, Translation, Science of translation, Plural system theory
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ege Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mütercim Tercümanlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Çeviribilim Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Çeviribilim alanında çeviri incelemeleri uzun süre metin içi karşılaştırmalara odaklanmış, yanmetinsel unsurların çeviri süreciyle ilişkisi görece geç ilgi görmüştür. Dijitalleşmeyle birlikte okur alımlaması da dönüşüm geçirmiş, 1000Kitap ve Goodreads gibi platformlardaki okur yorumları edebi değerlendirme pratiğini geniş kitlelere açmıştır. Bu çalışma, H. G. Wells'in The Time Machine (1895) başlıklı eserinin Türkçe yeniden çevirilerini Türk yazın dizgesi bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma üç aşamalı bir yapıda kurgulanmıştır. İlk aşamada eserin Türkçedeki tüm yeniden çevirileri Milli Kütüphane kataloğu ve Koha kayıtları aracılığıyla tespit edilerek Itamar Even-Zohar'ın çoğuldizge kuramı (1979) çerçevesinde dönemsel bir sınıflandırma oluşturulmuştur. İkinci aşamada Tülin Neşriyat baskısı (1945), İthaki Yayınları baskıları (2000, 2002, 2014, 2016) ve İş Bankası Kültür Yayınları baskısı (2017) Gérard Genette'in yanmetin kuramı (1997) temel alınarak yanmetinsel incelemeye tabi tutulmuş, bulgular Hans Robert Jauss (1982), Wolfgang Iser (1974, 1978) ve Stanley Fish'in (1980) alımlama kuramları aracılığıyla yorumlanmıştır. Üçüncü aşamada ise Kathryn Batchelor'ın (2018) dijital yanmetin yaklaşımından hareketle, söz konusu baskılara yönelik 1000Kitap platformunda 2017–2025 yılları arasında paylaşılan okur yorumları Braun ve Clarke'ın (2006) kuramsal tematik analiz yaklaşımı benimsenerek NVivo programıyla çözümlenmiştir. Tematik analiz bulguları; okur yorumlarının içerik ve kurgu değerlendirmesi, klasikleşme ve kanonik değer algısı, okur alımlaması, yazar hakkında bilgi, karşılaştırmalı değerlendirme, okuma deneyimi, yayınevi, baskı, yanmetin algısı, tür algısı, çeviri ve çevirmen algısı ve okuma motivasyonu eksenlerinde yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. Bulgular, Zaman Makinesi'nin Türkçe okur alımlamasında anlatı yapısı, çeviri tercihleri ve yayınevi konumlandırması üzerinden çok katmanlı biçimde değerlendirildiğini göstermektedir. Bu çalışma, yanmetin ve dijital okur alımlaması araştırmalarının kesişiminde konumlanarak çeviribilim literatürüne katkı sunmayı ve benzer yöntemsel yaklaşımlar için bir başlangıç noktası oluşturmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
In Translation Studies, research on translation long tended to focus on source-text/target-text comparisons, while the relationship between paratextual elements and the presentation, circulation, and reception of translated works received relatively belated scholarly attention. With digitalisation, reader reception has also undergone a significant transformation, as reader reviews on platforms such as 1000Kitap and Goodreads have opened literary evaluation practices to wider audiences. This study examines the Turkish retranslations of H. G. Wells' The Time Machine (1895) within the context of the Turkish literary polysystem. The research is structured in three stages. In the first stage, all Turkish retranslations of the work were identified through the National Library catalogue and Koha library records, and a period-based classification was established within the framework of Itamar Even-Zohar's Polysystem Theory (1979). In the second stage, the Tülin Neşriyat edition (1945), the İthaki Yayınları editions (2000, 2002, 2014, 2016), and the Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları edition (2017) were subjected to paratextual analysis based on Gérard Genette's theory of paratexts (1997), and the findings were interpreted through the reception theories of Hans Robert Jauss (1982), Wolfgang Iser (1974, 1978), and Stanley Fish (1980). In the third stage, drawing on Kathryn Batchelor's (2018) approach to digital paratexts, reader reviews of the aforementioned editions posted on the 1000Kitap platform between 2017 and 2025 were analysed using NVivo software, following Braun and Clarke's (2006) theoretical thematic analysis approach. The thematic analysis findings indicate that reader reviews are primarily organized around evaluations of textual content and narrative structure, perceptions of canonization and canonical value, reader reception, authorial framing, intertextual and comparative assessment, reading experience, publisher, edition and paratextual perception, genre perception, translation and translator perception, and reading motivation. The findings show that The Time Machine is received by Turkish readers in a multilayered manner through its narrative structure, translation choices, and publisher positioning. Positioned at the intersection of paratextual studies and digital reader reception research, this study seeks to contribute to the Translation Studies literature and to provide a starting point for researchers adopting similar methodological approaches.
Benzer Tezler
- Cohesion in Turkish a survey of cohesive devices in prose literature
Başlık çevirisi yok
FUAT ALTUNKAYA
- Türk yazın dizgesinde Shakespeare'in Bir Yaz Gecesi Rüyası çevirileri: Çeviri kuramında norm kavramının değerlendirilmesi
Başlık çevirisi yok
AYŞE NİHAL ATAY
Doktora
Türkçe
1994
İngiliz Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiBatı Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. IŞIN BENGİ
- Türk tiyatrosunda uyarlama (1860-1923)
Adaptation in Turkish theatre
SİBEL BULUT
Doktora
Türkçe
2016
Sahne ve Görüntü SanatlarıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABİDE DOĞAN
- Yazar imgesi ve Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Huzur ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanlarının kaynak ve erek kültürde alımlanışı
Authorial image and the reception of ahmet Hamdi Tanpinar's Huzur and Saatleri Ayarlama Enstitüsü in Turkish and in English through translation
ZEYNEP ŞAHİNCAN YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Mütercim-Tercümanlıkİstanbul Okan ÜniversitesiÇeviribilim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CEMAL DEMİRCİOĞLU
