Geri Dön

Bilişsel kontrol işlevlerinde transkraniyal doğru akım uyarım etkinliğinin görgül olarak sınanması

Empirical testing of transcranial direct current stimulation effectiveness in cognitive control functions

  1. Tez No: 1020456
  2. Yazar: SERKAN ADIGÜZEL
  3. Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ SİMGE ŞİŞMAN BAL, PROF. DR. SACİT KARAMÜRSEL
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Psikoloji, Psychology
  6. Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: İstanbul Üniversitesi
  10. Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Bilişsel kontrol, kişinin düşünce ve davranışlarını bir amaç doğrultusunda yönlendirmek ve düzenlemek için bilişsel kaynaklarını dinamik olarak kullanma becerisidir. Bu dinamik süreç, kişinin amaç ve görevle ilgili bilgileri aktif bir şekilde öne çıkararak, ilgisiz olanları geri planda tutmasını sağlamaktadır. Bilişsel kontrol üç temel işlevden oluşmaktadır. Çalışma belleği bilginin geçici olarak depolanması ve depolanan bu bilginin bir düzenlemeye maruz kalarak işlenmesini kapsamaktadır. Tepki ketleme, hedefle ilgisi olmayan bilişsel ve davranışsal çıktıların aktif bir şekilde düzenlenmesini ifade ederken bilişsel esneklik, değişen amaç doğrultusunda farklı bilişsel set, plan ve kurallar arasında geçiş yapabilme becerilerini kapsamaktadır. Girişimsel olmayan bir nöromodülasyon tekniği olan transkraniyal doğru akım uyarımı (tDAU) tekniği, beyne uyguladığı düşük yoğunluktaki doğru akım uyarımı ile özellikle kortikal uyarılabilirlikte değişiklikler meydana getirmektedir. Bu sebeple, birçok bilimsel çalışmaya konu olan tDAU, bilişsel kontrol işlevleri kapsamında da çalışılmış fakat çalışma sonuçları tDAU'nun bilişsel kontrol işlevleri üzerindeki etkileri üzerine tutarlı sonuçlar ortaya koymamıştır. Bu çalışmanın temel amacı, uyarım sayısını manipüle ederek, hem tek seans tDAU uygulamasının bilişsel kontrol işlevleri üzerindeki potansiyel etkililiğini hem de çoklu seansın bu işlevler üzerindeki geliştirici gücünü test etmektir. Bu amaç doğrultusunda, çift kör tekniği ile yürütülen, ön test-son test kontrol gruplu, gruplar-arası 2 (ölçüm zamanı) x 4 (uyarım türü ve seans sayısı) karma faktöriyel bir deneysel desen kullanılmıştır. Bu desende, bağımsız değişkenlerden ölçüm zamanı (ön test, son test) grup içi faktörü; uyarım türü ve seans sayısı (tek seans aktif uyarım, tek seans sahte uyarım, çoklu seans aktif uyarım, çoklu seans sahte uyarım) ise gruplar arası faktörü oluşturmuştur. Buna göre, katılımcılar tek seans aktif, tek seans sahte, çoklu seans aktif ve çoklu seans sahte uyarım grubu olmak üzere dört gruptan birisine seçkisiz bir şekilde atanmışlardır. tDAU uygulamaları, anodal elektrot sol dlPFK'ya ve katodal elektrot sağ dlPFK'ya yerleştirilerek 2 mA şiddetinde 20 dakika süreyle gerçekleştirilmiştir. Tek seans gruplarında katılımcılar bir kez, çoklu seans gruplarında ise art arda günlerde toplam üç kez tDAU uygulaması almıştır. Çalışmanın örneklemi 18-26 yaş aralığında 60 sağlıklı üniversite öğrencisinden oluşmaktadır. Çalışmanın amaçları kapsamında, her bir bilişsel kontrol işlevi o işleve özgü olacak şekilde hem bir klasik kâğıt-kalem testiyle hem de bilgisayar görevi ile ön test ve son test aşamasında değerlendirilmiştir. Katılımcıların çalışma belleği kapasitesini değerlendirmek için Sayı Menzili Testi ve N-Geri Görevi; tepki ketleme becerilerini ölçmek için Stroop Testi ve Flanker Görevi; bilişsel esnekliğini değerlendirmek için ise İz Sürme Testi ve Rakam-Harf Görevi uygulanmıştır. Ayrıca, potansiyel karıştırıcı değişkenleri kontrol etmek amacıyla uyarım öncesinde katılımcıların yaş, cinsiyet ve eğitim düzeyi gibi demografik özellikleri ile depresyon, durumluk-sürekli kaygı ve olası yan etkilere ilişkin klinik değerlendirmeleri yapılmıştır. Araştırma hipotezlerini test etmek amacıyla karma faktöriyel ANOVA uygulanmıştır. Bulgular, zaman, grup ve zaman*grup etkileşimi temelinde değerlendirilmiş; özellikle son test aşamasında gruplar arasında ortaya çıkan farklılıklar hipotezlerin desteklenmesi açısından dikkate alınmıştır. Çalışmanın bulguları incelendiğinde, çalışma belleği son test aşaması skorlarında çoklu seans aktif uyarım grubunun daha başarılı bir performans sergilediği fakat tek seans aktif uyarım grubunun performansında anlamlı bir farklılaşma bulunmadığı saptanmıştır. Tepki ketleme son test aşaması skorlarında hem çoklu seans aktif uyarım hem de tek seans aktif uyarım grubunun performansında anlamlı bir farklılaşma bulunmadığı saptanmıştır. Bilişsel esneklik son test aşaması skorlarında ise hem çoklu seans aktif uyarım hem de tek seans aktif uyarım grubunun performansında anlamlı bir farklılaşma bulunmadığı saptanmıştır. Bununla birlikte, İz Sürme Testi çoklu seans aktif uyarım grubu skorlarında ön testten son teste anlamlı bir performans iyileşmesi görülmekte ve son test aşamasındaki ortalamalar karşılaştırıldığında bu grubun beklentiyle uyumlu bir şekilde daha iyi performans sergilediği görülmektedir. Bu bulgular, tDAU'nun bilişsel kontrol işlevleri üzerinde genel ve tüm alanlara yayılan bir iyileşme ortaya çıkartmadığını göstermektedir. Nitekim, çalışma belleği performansının çoklu seans sonrası iyileştiği görülürken tepki ketleme ve bilişsel esneklik becerileri için anlamlı bir etkinin ortaya çıkmadığı saptanmıştır. Bu çalışma, tDAU'nun tek seans ve çoklu seans etkilerini karşılaştırması ve bilişsel kontrol işlevlerinin farklı alt bileşenlerini ayrı test ve görevlerle incelemesi bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

Özet (Çeviri)

Cognitive control is the ability to dynamically use one's cognitive resources to direct and regulate thoughts and behaviors toward a specific goal. This dynamic process enables individuals to actively bring information relevant to the goal or task to the foreground while keeping irrelevant information in the background. Cognitive control consists of three core functions. Working memory involves the temporary storage of information and the processing of this stored information through organization. Response inhibition refers to the active regulation of cognitive and behavioral outputs unrelated to the goal, while cognitive flexibility involves the ability to switch between different cognitive sets, plans, and rules in accordance with the changing goals. Transcranial direct current stimulation (tDCS), a non-invasive neuromodulation technique, induces changes in cortical excitability through the application of low-intensity direct current to the brain. For this reason, while tDCS has been the subject of numerous scientific studies and has been investigated within the scope of cognitive control functions, the results of these studies have not yielded consistent findings regarding the effects of tDCS on cognitive control functions. The main aim of this study was to test both the potential effectiveness of single-session tDCS on cognitive control functions and the enhancing effect of multi-session stimulation on these functions by manipulating the number of stimulation sessions. For this purpose, a double-blind, pretest–posttest control-group, between-groups 2 (measurement time) x 4 (stimulation type and number of sessions) mixed factorial experimental design was used. In this design, measurement time (pretest, posttest) constituted the within-subject factor, whereas stimulation type and number of sessions (single-session active stimulation, single-session sham stimulation, multi-session active stimulation, multi-session sham stimulation) constituted the between-subjects factor. Accordingly, participants were randomly assigned to one of four groups: single-session active, single-session sham, multi-session active, or multi-session sham stimulation. tDCS was applied by placing the anodal electrode over the left DLPFC and the cathodal electrode over the right DLPFC, with an intensity of 2 mA for 20 minutes. Participants in the single-session groups received tDCS once, whereas participants in the multi-session groups received tDCS three times on consecutive days. The sample consisted of 60 healthy university students aged between 18 and 26 years. In line with the aims of the study, each cognitive control function was assessed at both pretest and posttest using one traditional paper-and-pencil test and one computerized task specific to that function. Working memory capacity was assessed using the Digit Span Test and the N-Back Task; response inhibition was assessed using the Stroop Test and the Flanker Task; and cognitive flexibility was assessed using the Trail Making Test and the Number-Letter Task. In addition, to control for potential confounding variables, participants' demographic characteristics such as age, gender, and education level, as well as clinical variables including depression, state-trait anxiety, and possible side effects, were assessed before stimulation. To test the research hypotheses, mixed factorial ANOVA was conducted. The findings were evaluated in terms of time, group, and time x group interaction effects; in particular, differences between groups at the posttest phase were considered central for determining whether the hypotheses were supported. Upon examining the study's analytical findings, it was determined that the multi-session active stimulation group demonstrated superior performance in working memory post-test scores, whereas no significant difference was observed in the performance of the single-session active stimulation group. In the final test phase scores for response inhibition, no significant difference was found in the performance of either the multi-session active stimulation group or the single-session active stimulation group. Similarly, in the final test phase scores for cognitive flexibility, no significant difference was found in the performance of either the multi-session active stimulation group or the single-session active stimulation group. However, in the Trail Making Test, in line with the expectations, a significant improvement in performance was observed in the multi-session active stimulation group from the pre-test to the post-test, and when comparing the post-test averages, this group demonstrated better performance. These findings indicate that tDCS did not produce a general improvement across all domains of cognitive control functions. Specifically, while working memory performance improved following multi-session stimulation, no significant effect was observed for response inhibition or cognitive flexibility. This study makes an original contribution to the literature by comparing the single-session and multi-session effects of tDCS and by examining different subcomponents of cognitive control functions through separate tests and tasks.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    674424

    Hafif kognitif bozukluk tanılı parkinson hastalarında transkraniyal elektriksel uyarımın bilişsel fonksiyonların üzerine etkisi

    The effect of transcranial electrical stimulation on cognitivefunctions in patients with parkinson's disease mild cognitive impairment

    SERKAN AKSU

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2021

    Fizyolojiİstanbul Üniversitesi

    Fizyoloji Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. FATMA AYTÜL UYAR

    PROF. DR. SACİT KARAMÜRSEL

  2. Tez No

    973015

    Kompulsiyon ile seyreden hastalıklarda rTMU'nun klinik belirtiler ve risk alma davranışı üzerine etkisi

    Effects of rTMS on clinical symptoms and risk-taking behavior in disorders characterized by compulsion

    BEYZA DİLHAN İNCİ BARAN

    Tıpta Uzmanlık

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    PsikiyatriAnkara Üniversitesi

    Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. ERGUVAN TUĞBA ÖZEL KIZIL

  3. Tez No

    932021

    İşitme varsanısı olan-olmayan şizofreni spektrumhastaları ve sağlıklı erişkinlerde;agmatin yolağı metabolitleri ilenörobiliş, uyku ve duyu profillerinin ilişkisi

    Relationship between agmatine pathway metabolites and neurocognition, sleep and sensory profiles in schizophrenia spectrum patients with and without auditory hallucinations and healthy adults

    HÜSEYİN ALTUĞ YENİCE

    Tıpta Uzmanlık

    Türkçe

    Türkçe

    2024

    PsikiyatriBolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi

    Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. ÖZDEN ARISOY

  4. Tez No

    610745

    Alzheimer hastalığı'nda tekrarlı transkranyal manyetik stimülasyon uygulamasının uzun dönemde kliniğe etkisi

    The long term effect of recurrent transcranial magnetic stimulation on clinic of alzheimer's disease

    FEYZA DOĞAN ÖZDAMAR

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2020

    Nörolojiİstanbul Medipol Üniversitesi

    Bilişsel Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)

    DR. ÖĞR. ÜYESİ MİRAY BUDAK

  5. Tez No

    731950

    Major depresif bozukluk hastalarında tekrarlayıcı transkranyal manyetik stimulasyon (rTMS) tedavisi sonrası nörotrofik faktör ve serum nöroaktif steroid düzeylerindeki değişimin incelenmesi

    Investigation of changes in neurotrophic factor and serum neuroactive steroidlevels after repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) treatment inmajor depressive disorder patients

    MUHAMMED EMİN BOYLU

    Tıpta Uzmanlık

    Türkçe

    Türkçe

    2022

    PsikiyatriBezm-İ Alem Vakıf Üniversitesi

    Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. İSMET KIRPINAR

    DOÇ. DR. ŞENOL TURAN

    DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖZGE KILIÇ

Geri Dön