Hocazade'nin Şerhu'l-Mevakıf haşiyesi: Tahkik ve değerlendirme
Hocazâde's ḥāshiya on Sharḥ al-Mawāqif: A critical edition and analysis
- Tez No: 1022696
- Danışmanlar: PROF. DR. SÜLEYMAN AKKUŞ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Mustafa Muslihiddin Hocazade, Tehafüt, İslam felsefesi, İslamiyet, Mustafa Muslihiddin Hocazade, Tehafüt, Islamic philosophy, Islam
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sakarya Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kelam Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Osmanlı kelâm düşüncesini inşa eden en önemli metinlerin başında Şerhu'l-Mevâkıf gelmektedir. Şerhe yazılan irili ufaklı çok sayıdaki hâşiye ve risâle gibi eserler de bu konumunu ortaya koymaktadır. Bursalı Muslihuddin Mustafa Hocazâde'nin (ö. 893/1488) Şerhu'l-Mevâkıf hâşiyesi, bazı çalışmaların yapıldığı diğer önemli eserleri yanında tahkik edilmeyi bekleyen ve kelâm ilmine katkı sağlayan bir eserdir. Müellif, eseri Ⅱ. Bayezid'ın (ö. 918/1512) isteği üzerine kaleme almıştır. Ancak ağır hastalığı nedeniyle hâşiyeyi tamamlayamamış; umûr-i âmme bölümünün ikinci mevkıfine kadar olan kısmını yazabilmiş, ardından eserini tamamlayamadan vefat etmiştir. Eserin nüsha araştırması sonucunda müellifin kendi eliyle yazdığı müsveddesini temize geçiren talebesi Molla Bahâeddin'in (ö. 895/1490) nüshası tespit edilmiştir. Bu nüshayla birlikte toplamda eserin yirmi beş nüshası kütüphane kayıtlarına geçmiştir. Bu nüshalarda Hocazâde'nin vefatına yakın tarihli ve hattı diğerlerine nispetle daha okunaklı iki nüsha daha belirlenerek, Hocazâde hâşiyesinin tahkikli neşri yapılmıştır. Araştırmamızın ilk bölümünde: Osmanlı kelâmı, Hocazâde'nin hayatı, eğitimi ve entelektüel ilişkileri, eserleri ve resmi görevleri hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde talebesi Bahâeddin'in nüshası başta olmak üzere hâşiyenin nüshaları tanıtılmış; Bahâeddin'in nüshasının istinsah tarihi, yazı tipi ve tezyin özelliklerinden müellif nüshası tespit edilmeye çalışılmıştır. Eserin muhtevasına bağlı olarak kelâm konularına dair görüşleri değerlendirilmiştir. Bu bağlamda; eseri yazma nedeni, hangi kaynaklara başvurduğu, hâşiyesinde takip ettiği yöntem, eseri yazarken kullandığı üslup ele alınmıştır. Ayrıca hâşiyesinde yer alan temel konular ve bu konuların yanında Hocazâde'nin Hasan Çelebî'ye yönelik“aktarım”iddiası da ele alınmıştır. Üçüncü bölümde Hocazâde'nin Şerhu'l-Mevâkıf hâşiyesi'nin edisyon kritiği sunulmuştur.
Özet (Çeviri)
Sharḥ al-Mawāqif is one of the most influential texts in the Ottoman kalām tradition, as evidenced by the numerous glosses (ḥāshiyas) and treatises written upon it. Among these works, the Ḥāshiya ʿalā Sharḥ al-Mawāqif of Bursalı Musliḥ al-Dīn Muṣṭafā Khwājazāda (d. 893/1488) is a significant yet critically unedited contribution to Islamic theology. Commissioned by Sultan Bayezid II (d. 918/1512), the work remained unfinished due to the author's severe illness; he completed only the section extending to the second mawqif of the umūr al-ʿāmma before his death. This study identifies twenty-five manuscript copies, including the fair copy prepared by his student Mollā Bahāʾ al-Dīn (d. 895/1490) from the author's autograph draft. Together with two additional early and comparatively legible manuscripts dating close to Khwājazāda's lifetime, these witnesses constitute the basis of the present critical edition. The first chapter examines the Ottoman kalām tradition, Khwājazāda's life, education, intellectual milieu, writings, and official appointments. The second chapter introduces the manuscripts, with particular attention to Bahāʾ al-Dīn's copy, whose date of transcription, script, and codicological features are analysed to establish its relationship to the author's original. It also evaluates the theological content of the gloss, discussing the author's purpose, principal sources, methodology, and style, as well as the major doctrinal issues addressed therein. Furthermore, it examines Khwājazāda's allegation that Ḥasan Çelebi incorporated material from his gloss. The final chapter presents the critical edition of Ḥāshiya ʿalā Sharḥ al-Mawāqif.
Benzer Tezler
- Hocazâde Muhammed Râsim Hikmet Efendi'nin Tuhfetü'l-Aşıkîn Hediyyetü'l-Ma'şûkîn adlı Mevlid şerhi (83a-164a)
The commentary of mawlid: Hocazâde Muhammed Râsim Hikmet Efendi'S Tuhfetu'l-Asıkîn Hediyyetu'l-Ma'sûkîn (83a-164a)
KÜBRA CEYLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AHMET KARATAŞ
- Hocazâde Muhammed Râsim Hikmet Efendi'nin Tuhfetü'l-Aşıkîn Hediyyetü'l-Ma'şûkîn adlı mevlid şerhi (1a-83a)
The Commentary of Mawlid: Hocazâde Muhammed Râsim Hikmet Efendi's Tuhfetu'l-âsıkîn hediyyetu'l-ma'sukîn (1a-83a)
ŞULE BAYRAKTAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AHMET KARATAŞ
- Hocazâde Muhammed Râsim Efendi'nin Kâşifü't-Te'vîlât isimli eserinin transkiripsiyonu ve incelenmesi
The transcription and the evaluation of Hocazâde Muhammed Rasim Efendi?s Kâsifü?t-Te?vîlât
ZÜLEYHA ŞEKER
- Hocazâde'nin ulûhiyet anlayışı (tehâfütü'l-felâsife bağlamında)
K̲hōd̲j̲ā-Zāde's understanding of divinity (in the context of tahāfut al-falāsifa)
SEHER DOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinÇukurova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL ŞIK
- Hocazade ve Hasiya Ala Şarh hdayet Al ?Hikma adlı eseri
Hocazade and her work is Hasiya Ala Sarh Hidayet Al-Hikma
EMRE ÖNAL