Ali Şîr Nevâyî'nin Hamse'sinde metafor: Bütünleşik Söylemsel Metafor Çözümleme Çerçevesi'nin geliştirilmesi ve uygulanması
Metaphor in Ali Shir Nava'i's Khamsa: The development and application of the Integrated Discursive Metaphor Analysis Framework
- Tez No: 1023128
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ŞAHRU PİLTEN UFUK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sakarya Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Ali Şîr Nevâyî'nin Hamse'sini oluşturan Hayretü'l-Ebrâr, Ferhâd ü Şîrîn, Leylî vü Mecnûn, Sebʿa-i Seyyâr ve Sedd-i İskenderî adlı eserlerde yer alan metaforik yapıların bilişsel ve söylemsel açıdan nasıl görünüm sergilediğini ortaya koymayı amaçlamıştır. Bu doğrultuda, Kavramsal Metafor Kuramı, Metafor Tanımlama Yöntemi (MIP/MIPVU), Eleştirel Metafor Analizi, Metaforik Ağ Modeli ve Söylemsel Metafor yaklaşımlarına dayalı olarak Bütünleşik Söylemsel Metafor Çözümleme Çerçevesi (BSMÇÇ) geliştirilmiş ve Ali Şîr Nevâyî'nin Hamse'si üzerinde uygulanmıştır. Araştırma kapsamında Hamse'deki metaforik kullanımlar sistematik olarak tespit edilmiş; geliştirilen çerçevenin ayrıntılı uygulaması ise prototip kavramsal alan olarak aşk metaforları üzerinde gerçekleştirilmiştir. BSMÇÇ aracılığıyla metaforlar; bilişsel, dilsel-yapısal, bağlamsal-anlatısal, söylemsel-retorik ve dinamik-yönelimsel olmak üzere beş temel katmanda çözümlenmiş; her mesnevi kendi içinde değerlendirilmiş ve eserler arasında karşılaştırmalı inceleme yapılmıştır. Analiz sonucunda toplam 336 metaforik beyit ve 50 kavramsal metafor kategorisi belirlenmiştir. Bulgular, Hamse genelinde metaforik örgütlenmenin belirli kavramsal çekirdekler etrafında yoğunlaştığını; prototip uygulama alanı olarak incelenen aşk metaforlarında ise aşkın en çok“AŞK ATEŞTİR”metaforu etrafında yapılandırıldığını göstermektedir. Ayrıca aşkın çoğunlukla etken bir güç olarak kurgulandığı, öznenin ise edilgen konumda temsil edildiği ve bu yapının çeşitli söylemsel stratejiler aracılığıyla desteklendiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, metaforların yalnızca hedef alan–kaynak alan eşleştirmeleri düzeyinde değil; bilişsel, söylemsel, retorik, ideolojik ve dinamik boyutlarıyla birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle BSMÇÇ, klasik Türk edebiyatı metinlerinde metafor çözümlemesine yönelik bütünleşik ve uygulanabilir bir yöntem önerirken; Ali Şîr Nevâyî'nin Hamse'sindeki metaforik örgütlenmenin çok katmanlı yapısını görünür kılarak hem metafor araştırmalarına hem de klasik metin incelemelerine yöntemsel bir katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study investigates the cognitive and discursive organization of metaphorical structures in Ali Shir Nava'i's Khamsa, consisting of Hayrat al-Abrar, Farhad wa Shirin, Layli wa Majnun, Sab'a-i Sayyar, and Sadd-i Iskandari. To this end, the Integrated Discursive Metaphor Analysis Framework (IDMAF) was developed by combining Conceptual Metaphor Theory, the Metaphor Identification Procedure (MIP/MIPVU), Critical Metaphor Analysis, the Metaphor Network Model, and Discursive Metaphor approaches. The framework was applied to the Khamsa, where metaphorical expressions were systematically identified. Its detailed application was carried out on love metaphors as a prototypical conceptual domain. Through IDMAF, metaphors were analyzed across five layers: cognitive, linguistic-structural, contextual-narrative, discursive-rhetorical, and dynamic-orientational. Each masnavi was examined individually, and comparative analyses were conducted across the corpus. The analysis identified 336 metaphorical couplets and 50 conceptual metaphor categories. The findings show that metaphorical organization in the Khamsa is concentrated around several conceptual cores. Within the prototypical domain of love, the dominant conceptual metaphor is LOVE IS FIRE. Love is generally represented as an active force, whereas the subject occupies a passive position, a pattern reinforced through various discursive strategies. The study demonstrates that metaphors should be examined not only as target–source domain mappings but also through their cognitive, discursive, rhetorical, ideological, and dynamic dimensions. In this respect, IDMAF offers an integrated method for metaphor analysis in classical Turkish literary texts and contributes to both metaphor studies and the analysis of classical literature.
Benzer Tezler
- Alî Şîr Nevâyî'nin hamsesindeki hikâyeler dışında kalan bölümler üzerine bir inceleme
An examination on the sections out of the stories in Ali Şir Nevâyî's hamse
ZEHRA ŞİMŞEK
Doktora
Türkçe
2022
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MÜCAHİT KAÇAR
- Ali Şir Nevayi'nin mesnevilerinde kelime grubu yapıları
Word group structures in Ali Şir Nevayi's couplets
MALEK SAWALHA
Doktora
Türkçe
2024
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET TURAN
- Nizâmî Gencevî'nin sûfî kimliği ve tasavvufî görüşleri
Nizāmī Ganjavi's sufi identity and views
SAADAT MAMMADOVA
Doktora
Türkçe
2025
DinÜsküdar Üniversitesiİslam Medeniyeti, Düşüncesi, Tarihi ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. REŞAT ÖNGÖREN
- Ali Şir Nevayi'nin kelâmî görüşleri-Hamse adlı eseri örneği-
Teological opinions of Ali Shir-i̇ Newayi-The sample of Hamse book-
SYED ARİF AHMADOGLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RAMAZAN ALTINTAŞ
- Ali Şir Nevâyî'nin hamsesindeki naatlar ve Miraciyeler üzerine bir inceleme
A study of the naats and Miraciyes in Ali Şir Nevâyî's hamse
MERYEM CEMİLE ARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTürk İslam Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KENAN ÖZÇELİK