Arap dilinde lakap verme, Basra ve Kûfe dilcilerinin kullandıkları lakaplar ve bu lakapların dil açısından incelenmesi
The assignment of epithets in the arabic language, epithets used by Basran and Kufan grammarians, and a linguistic analysis of these epithets
- Tez No: 1024520
- Danışmanlar: PROF. DR. YUSUF DOĞAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tezimizin giriş bölümünde, çalışmanın konusu, amacı, izlenen yöntem ve kullanılan kaynaklar üzerinde durulmuş; bunun yanı sıra Arapça ve Türkçedeki kelime türleri genel bir çerçevede ele alınarak iki dil arasında karşılaştırmalı bir değerlendirme yapılmıştır. Lakap kavramının daha iyi anlaşılması için Türkçe ve Arapçada kelime türleri genel hatlarıyla ele alınmıştır. Dil, toplumsal ve kültürel bir sistem olarak değerlendirilerek lakap, künye ve nisbe gibi adlandırmaların teorik zemini hazırlanmıştır. Türkçede kelimeler sekiz gruba ayrılmış ve lakapların özel adlar içerisinde yer alan bir isim türü olduğu belirtilmiş; Arapçada ise kelimeler isim, fiil ve harf şeklinde üçlü tasnif içinde değerlendirilerek lakap, künye ve nisbenin isim (ʻalem) kategorisi kapsamında yer aldığı ifade edilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde lakap kavramının sözlük ve terim anlamları ele alınmış, künye ve nisbe gibi adlandırma türleriyle ilişkisi ortaya konulmuştur. Ayrıca lakabın Arap dili nahvindeki yeri, i'râb özellikleri ve isimle kullanım düzeni incelenmiş; Câhiliye ve İslâm dönemlerindeki kullanım örnekleri üzerinden sosyal ve kültürel boyutu değerlendirilmiştir. Bu çerçevede lakapların zamanla yergiden ahlâkî ve resmî bir niteliğe evrildiği tespit edilmiştir. Kur'ân'da lakapların övgü ve uyarı içerikli kullanımları ile sahâbe lakaplarının dinî-ahlâkî işlevleri ortaya konulmuştur. İkinci bölümde ise Basra ve Kûfe dil ekollerine mensup dilcilerin kullandıkları lakaplar incelenmiş; bu lakapların söz konusu ekollerin dil anlayışlarıyla ilişkisi değerlendirilmiştir. Basra ekolünün daha sistematik ve kıyas temelli yaklaşımının lakaplarda düzenli ve analitik bir yapı ortaya çıkardığı; buna karşılık Kûfe ekolünün rivayet ve kullanım odaklı yaklaşımının lakapların çeşitliliğine ve daha esnek bir kullanımına yansıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, lakapların Arap dili içerisinde çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu; dilbilgisel, anlamsal ve kültürel boyutlarıyla birlikte değerlendirilmesi gereken önemli bir adlandırma biçimi olduğunu ortaya koymuştur. Bu yönüyle lakapların incelenmesi, Arap dili ve gramer tarihi çalışmalarına katkı sağlamakta ve disiplinler arası araştırmalar için yeni imkânlar sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
In the introduction chapter of this thesis, the subject, purpose, methodology, and sources of the study are discussed. In addition, the parts of speech in Arabic and Turkish are examined within a general framework, and a comparative evaluation between the two languages is presented. In order to better understand the concept of laqab, the parts of speech in both Turkish and Arabic are outlined in general terms. Language is considered as a social and cultural system, and a theoretical foundation is established for naming categories such as laqab, kunya, and nisba. In Turkish, words are classified into eight groups, and laqab is identified as a type of proper noun; in Arabic, words are classified into three categories—noun, verb, and particle—and laqab, kunya, and nisba are included under the category of nouns (ʿalam). In the first chapter, the lexical and terminological meanings of laqab are examined, along with its relationship to naming types such as kunya and nisba. Furthermore, its position in Arabic syntax (nahw), its inflectional (iʿrāb) features, and its usage with nouns are analyzed. Its social and cultural dimensions are also evaluated through examples from the pre-Islamic (Jāhiliyyah) and Islamic periods. Within this framework, it is concluded that laqabs gradually evolved from a means of satire and disparagement into moral and official designations. The Qur'ānic usage of laqabs in contexts of praise and warning, as well as the religious and ethical functions of the companions' laqabs, are also presented. In the second chapter, the laqabs used by linguists belonging to the Basra and Kufa Schools are examined, and their relationship with the linguistic approaches of these schools is evaluated. It is concluded that the Basra School's more systematic and analogical approach produces a more structured and analytical treatment of laqabs, whereas the Kufa School's reliance on transmission and usage results in greater diversity and flexibility in their application. In conclusion, this study demonstrates that laqabs in the Arabic language have a multilayered structure and should be evaluated through their grammatical, semantic, and cultural dimensions. In this respect, the study of laqabs contributes to Arabic linguistic and grammatical history and offers new possibilities for interdisciplinary research.
Benzer Tezler
- Türk kökenli Bosna Hersek soyadları
Turkish origins in Bosnian and Herzegovinian surnames
DZENANA BRACKOVIC
Doktora
Türkçe
2020
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞÜKRÜ HALUK AKALIN
- Arap dilinde künye
Tag in Arabic
RECEP ŞAHİNLİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DilbilimKırıkkale ÜniversitesiDoğu Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ABDUSSAMED YEŞİLDAĞ
- Arap dilinde isim fiiller
Başlık çevirisi yok
NEVZAT HAFIZ YANIK
Yüksek Lisans
Türkçe
1988
DilbilimAtatürk Üniversitesiİslam Medeniyeti ve Sosyal Bilimler Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. HÜSEYİN TURAL
