Kariyer kararlarında bilişsel sapmalar: Davranışsal iktisat teorisi çerçevesinde bir analiz
Cognitive biases in career decisions: A behavioral economics perspective
- Tez No: 1024832
- Danışmanlar: DOÇ. DR. TOLGA AKSOY
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Ekonomi, Economics
- Anahtar Kelimeler: Davranışsal ekonomi, Sınırlı rasyonalite, Behavioral economics, Bounded rationality
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İktisat Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İktisat Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, bireylerin yükseköğretim ve dolayısı ile meslek tercihlerini salt bir fayda-maliyet hesaplaması ürünü olarak değil; bilişsel ön yargıların, sosyo-ekonomik kısıtların, çerçeveleme etkisinin ve yapısal problemlerin iç içe geçtiği kompleks bir karar süreci olarak ele almaktadır. Araştırmanın temel savı; bireylerin hayatları için son derece kritik olan meslek seçim sürecinde sergileyebileceği çelişkileri davranışsal iktisat perspektifinden bilişsel sapmalar, bilişsel ön yargılar ve hevristikler ışığında açıklamak ve öneriler geliştirmektir. Çalışmanın çerçevesi, iktisadi teorilerin insan davranışları hususundaki öğretilerini klasik dönemden başlayarak modern davranışsal iktisat paradigmasına uzanan metodolojik evrimini incelemek üzere inşa edilmiştir. Üçüncü bölümde ise TÜİK, OECD, Eurostat, TEDMEM gibi kurumların ikincil veri setleri, davranışsal iktisadın kavramsal araçlarıyla analiz edilmiştir. İstatistiki verilerin ışığında Türkiye'nin üniversite mezunu işsizlik oranında yaşanan enflasyon, istihdam-alan uyumsuzluğu, diplomalı yoksulluk, NEİY bulguları gibi temel parametrelerde çizdiği olumsuz ivme beşeri sermayenin verimsiz kullanımına ve işgücü piyasasıyla uyumsuzluğa işaret etmektedir. Bu uyumsuzluğu besleyen başlıca davranışsal mekanizmalar; sürü zihniyeti, otorite figürlerine aşırı güven, iyimserlik ön yargısı, sosyoekonomik kısıtlar, bilgi asimetrisi ve çerçeveleme etkisi örnekleri ile beş katmanda analiz edilmiştir. Bu sapmalar birbirinden bağımsız değil, birbirini besleyen ve yapısal koşullar tarafından güçlendirilen döngüsel bir örüntü oluşturmaktadır. Bu sebeple dürtme teorisi ve seçim mimarisi kavramları, bireysel sapmalardan kamu politikalarına geçiş için köprü olarak kullanılmış ve politika önerileri geliştirilmiştir. Öneriler seçim mimarisinin aileden itibaren yeniden tasarlanmasını, kariyer rehberliği hizmetlerinin veri setleri ışığında güçlendirilmesini ve kurumsal kontenjan politikalarının davranışsal bulgularla bütünleştirilmesini kapsamaktadır. Sonuç olarak bu tez bireyleri hata yapan varlıklar olarak etiketlemek yerine hangi koşullardan hangi öngörülebilir hataların üretildiğini anlamayı; bu anlayış üzerine daha eşitlikçi ve işlevsel kurumsal düzenleme ihtiyacını görünür kılmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines individuals' higher education and career preferences not merely as products of rational cost-benefit calculations, but as a complex decision-making process where cognitive biases, socio-economic constraints, framing effects, and structural issues are intertwined. The primary thesis aims to explain the contradictions individuals exhibit during the highly critical career selection process and to develop recommendations by analyzing cognitive deviations, biases, and heuristics from a behavioral economics perspective. The theoretical framework examines the methodological evolution of economic theories regarding human behavior, from the classical period to the modern behavioral economics paradigm. In the third section, secondary datasets from institutions like TURKSTAT, OECD, Eurostat, and TEDMEM are analyzed using the conceptual tools of behavioral economics. In light of statistical data, Turkey's negative momentum in core parameters—such as inflating university graduate unemployment, employment-field mismatch, credentialed poverty, and NEET findings—indicates an inefficient utilization of human capital and a mismatch with the labor market. The primary behavioral mechanisms fueling this mismatch are analyzed across five layers through examples of herd mentality, overconfidence in authority figures, optimism bias, socio-economic constraints, information asymmetry, and framing effects. These deviations are not independent; they form a cyclical, self-reinforcing pattern strengthened by structural conditions. Consequently, nudge theory and choice architecture concepts are utilized as a bridge from individual deviations to public policies to develop recommendations. These proposals encompass redesigning choice architecture starting from the family, strengthening career guidance services in light of datasets, and integrating institutional quota policies with behavioral findings. Ultimately, rather than labeling individuals as error-prone beings, this thesis aims to understand which predictable errors are produced under specific conditions, thereby highlighting the need for more egalitarian and functional institutional regulations.
Benzer Tezler
- Hastanelerin idari ve mali birimlerinde görevli personelin kararlarının elektroensefelografi aracılığı ile incelenmesi
A study of the decision-making processes of hospital administrative and financial staff using electroencephalography
ZEYNEP MERVE DİNLER
Doktora
Türkçe
2024
Sağlık YönetimiSakarya ÜniversitesiSağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MAHMUT AKBOLAT
- Firmalarda yönetsel özgür iradenin üst yönetici özellikleri ve kurumsal sosyal sorumluluk performansı ilişkisine biçimlendirici etkisi üzerine bir araştırma
A research on the moderating effect of managerial discretion on the relationship between characteristics of top managers and performance of CSR
BÜŞRA TÜREGÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
İşletmeBursa Uludağ Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ERYILMAZ
- Historical representation of women in leadership: A mixed-method analysis of enablers and barriers of women's progression in higher education
Kadınların liderlikteki tarihi temsili: Kadınların yükseköğretimde ilerlemelerini kolaylaştıran ve engelleyen faktörlerin bir karma yöntem analizi
ÖZLEM BAYKAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Eğitim ve ÖğretimOrta Doğu Teknik ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. MERVE ZAYİM KURTAY
- Beliren yetişkinlerin kariyer kaygılarına bir müdahale: Kısa yoğun acil psikoterapi uygulaması
An intervention for career anxiety of emerging adults: Application of brief intensive emergency psychotherapy
BİRKAN GÜNEŞ
- Exploring the career trajectories of Turkish expatriate English language teachers through social cognitive career theory
Yurtdışında öğretmenlik yapan Türk İngilizce öğretmenlerinin kariyer tercihlerinin sosyal bilişsel kariyer teorisi ile incelenmesi
YAĞMUR DAMLA ELMAS
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Eğitim ve ÖğretimUfuk ÜniversitesiYabancı Dil Olarak İngilizce Öğretimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDULVAHİT ÇAKIR