Kentsel morfoloji ve yüzey kentsel ısı adası ilişkisinde kararlılık temelli bir analiz: Antalya örneği
A stability-based analysis of the relationship between urban morphology and surface urban heat island: The case of Antalya
- Tez No: 1024963
- Danışmanlar: PROF. DR. ZİYA GENÇEL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Şehircilik ve Bölge Planlama, Urban and Regional Planning
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Akdeniz Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tezde, Antalya'da 2017–2025 dönemindeki kentsel morfoloji ve yüzey kentsel ısı adası ilişkisi, karşılaştırılan yüzeylerin kararlılığını, saflığını ve ortak ölçüm desteğini esas alan bir analiz yaklaşımıyla incelenmiştir. Araştırmanın temel amacı, geniş ve heterojen arazi örtüsü sınıflarının doğrudan karşılaştırılmasından kaynaklanan belirsizlikleri azaltmak ve dönem boyunca yüzey karakterini koruyan kentsel alanların orman referansına göre yer yüzeyi sıcaklığı değişimini belirlemektir. Çalışmada 2017 ve 2025 yaz dönemlerine ait Sentinel-2 görüntüleri kullanılarak kentsel yüzey, orman, tarım, sera ve çıplak yüzey sınıfları üretilmiştir. Sınıflandırmaların genel doğruluğu 2017 yılı için 0,852, 2025 yılı için 0,866 olarak hesaplanmıştır. Çalışma alanı 300 × 300 metre boyutunda gridlere ayrılmış; kapsam, deniz ve iç su etkilerinin çıkarılmasından sonra 2.190 grid hücresinden oluşan analitik kara yüzeyi evreni belirlenmiştir. Kararlı çekirdekler; iki uç yılda aynı baskın sınıfın korunması, sınıf içi değişimin sınırlı kalması, sınıf saflığının yüksek olması ve karşılaştırılabilir veri desteğinin sağlanması koşullarıyla oluşturulmuştur. Orman sınıfı önceden değişmez bir referans olarak kabul edilmemiş; sınıflandırma doğruluğu, sınıflar arası karışma ve kararlı çekirdek üretme kapasitesi değerlendirildikten sonra Antalya için ana doğal ve yarı doğal referans olarak belirlenmiştir. Varsayılan koşullar altında 47 kentsel, 17 orman, 15 çıplak yüzey ve 4 tarım çekirdeği olmak üzere toplam 83 kararlı çekirdek elde edilmiş; sera çekirdeği oluşmamıştır. Kentsel çekirdeklerin 43'ü, 2017–2025 dönemine ait yıllık spektral kararlılık denetimini de geçmiştir. Yer yüzeyi sıcaklığı değişimleri, Landsat görüntülerinde iki uç yıl için ortak geçerli piksel desteği kullanılarak hesaplanmıştır. Kararlı kentsel çekirdeklerde ortalama yer yüzeyi sıcaklığı artışı 2,144 santigrat derece, kararlı orman çekirdeklerinde ise 1,050 santigrat derece olarak belirlenmiştir. Kentsel ve orman çekirdeklerinin dönemsel sıcaklık artışları arasındaki fark 1,094 santigrat derecedir. Yüzde 95 güven aralığı 0,714–1,474 santigrat derece arasında kalmış; sonuç farklı eşik değerleri, dengeli Landsat sahne senaryoları, mekânsal bloklu yeniden örnekleme ve kıyı uzaklığı ile yükselti kontrolü altında pozitif yönünü korumuştur. Morfolojik değerlendirme, yıllık spektral kararlılık denetimini geçen 43 kentsel grid üzerinde yürütülmüştür. Daha yüksek bina kaplama oranı ve bitki örtüsü sinyalinin zayıflığına dayalı göreli yüzey mühürlülüğü, daha yüksek dönemsel sıcaklık artışıyla birlikte görülmüştür. Katlılık tek başına doğrusal bir termal örüntü üretmemiş; en yüksek değerler alçak, yatayda yaygın, sert yüzey sürekliliği yüksek ve yeşil yüzey desteği zayıf sanayi profillerinde belirlenmiştir. Ayrıca 2025 yılı yer yüzeyi sıcaklığı ile 2017–2025 dönemindeki sıcaklık değişiminin birlikte değerlendirilmesi, mevcut termal yükü yüksek yüzeylerle dönemsel olarak daha fazla ısınan yüzeylerin farklı planlama öncelikleri taşıdığını göstermiştir. Sonuçlar, Antalya'daki bütün kentsel ve orman yüzeylerinin genel farkını değil, kararlılığı, saflığı ve ölçüm desteği denetlenmiş yüzey popülasyonları arasındaki kontrollü karşıtlığı temsil etmektedir. Geliştirilen yaklaşım, yüzey kentsel ısı adasının yalnız arazi örtüsü etiketleriyle değil, karşılaştırma birimlerinin zamansal kararlılığı ve yerel morfolojik bileşimiyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This dissertation investigates the relationship between urban morphology and the surface urban heat island in Antalya between 2017 and 2025 through an analytical approach based on the stability, purity, and common measurement support of the compared surfaces. The main objective is to reduce the uncertainty arising from direct comparisons of broad and heterogeneous land-cover classes and to determine the change in land surface temperature of urban areas that maintained their surface character relative to a forest reference. Summer Sentinel-2 imagery from 2017 and 2025 was used to produce urban, forest, agricultural, greenhouse, and bare-surface classes. Overall classification accuracy was 0.852 for 2017 and 0.866 for 2025. The study area was divided into 300 by 300 metre grid cells. After removing cells affected by incomplete coverage, sea, and inland water, an analytical land-surface universe of 2,190 grid cells was established. Stable cores were identified by requiring the same dominant class at both endpoints, limited within-class change, high class purity, and sufficient comparable data support. Forest was not adopted as a predetermined and fixed reference. It was selected as the principal natural and semi-natural reference for Antalya after evaluating classification accuracy, interclass confusion, and the capacity of each class to produce stable cores. Under the default criteria, 83 stable cores were identified, comprising 47 urban, 17 forest, 15 bare-surface, and 4 agricultural cores. No stable greenhouse core was obtained. Of the 47 urban cores, 43 also passed the annual spectral stability assessment covering the period from 2017 to 2025. Changes in land surface temperature were calculated from Landsat imagery using the same valid pixel support for both endpoint years. The mean increase in land surface temperature was 2.144 degrees Celsius in the stable urban cores and 1.050 degrees Celsius in the stable forest cores. The difference between the two groups was 1.094 degrees Celsius. The 95 per cent confidence interval ranged from 0.714 to 1.474 degrees Celsius. The positive direction of the result was maintained under alternative threshold combinations, balanced Landsat scene scenarios, spatial block resampling, and controls for coastal distance and elevation. Morphological evaluation was conducted for the 43 urban grid cells that also passed the annual spectral stability assessment. Higher building coverage and greater relative surface sealing, derived from weak vegetation signals, were associated with larger increases in land surface temperature. Building height did not produce a linear thermal pattern on its own. The highest values occurred in low-rise and horizontally extensive industrial profiles characterised by continuous hard surfaces and limited green-surface support. The joint evaluation of land surface temperature in 2025 and temperature change between 2017 and 2025 also showed that surfaces with a high current thermal load and surfaces with greater period-specific warming require different planning priorities. The findings do not represent a general difference between all urban and forest surfaces in Antalya. They describe a controlled contrast between surface populations whose stability, purity, and measurement support were explicitly assessed. The proposed approach demonstrates that the surface urban heat island should be interpreted not only through land-cover labels but also through the temporal stability of the comparison units and their local morphological composition.
Benzer Tezler
- İklim değişikliğine duyarlı kentsel dayanım yaklaşımlarının konut alanları için geliştirilmesi: Bursa örneği
Developing climate change-sensitive urban resilience for housing areas: the case of Bursa
GİZEM DURMUŞ
Doktora
Türkçe
2026
MimarlıkBursa Uludağ ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TÜLİN VURAL ARSLAN
- Yüzey kentsel ısı adası yoğunluğu ve kırılganlığının araştırılması: İstanbul metropoliten bölgesi için çok boyutlu bir yaklaşım
Investigating surface urban heat island intensity and vulnerability: a multidimensional approach for istanbul metropolitan area
YUSUF EMİNOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜSEYİN MURAT ÇELİK
- Kentsel Isı Adası Azaltılmasına Yönelik Bir Araştırma
A Research on Urban Heat Island Reduction
ONUR SALMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Mimarlıkİstanbul Arel ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ÜLGER BULUT KARACA
- Yerel iklim bölgelerinde mekânsal morfoloji ve kentsel sıcaklık etkileşiminin yapay zeka destekli analizi: İstanbul örneği
Ai-assisted analysis of urban heat and spatial morphology in local climate zones: The case of İstanbul
AHMET KOÇAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Şehircilik ve Bölge PlanlamaYıldız Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ DENİZ ERDEM OKUMUŞ
- İklimin mekansal ve zamansal değişiminin kent yapısı üzerine etkisinin uzaktan algılama ile değerlendirilmesi
Evaluating the effects of spatial and temporal climate dynamics on urban form through remote sensing approaches
MOHAMMED MIFTAH MOHAMMED BOUZQAYYAH
Doktora
Türkçe
2026
MimarlıkKastamonu ÜniversitesiMalzeme Bilimi ve Mühendisliği Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. MEHMET ÇETİN