Aktör-ağ teorisi bağlamında insan-nesne etkileşimini gömülü yapay zekâ etkisi altında yeniden düşünmek: Spekülatif tasarım temelli bir model önerisi
Rethinking human–object interaction throught embedded artifical intelligence from an actor–network theory perspective: A speculative design–based model proposal
- Tez No: 1025397
- Danışmanlar: DOÇ. DR. YENER ALTIPARMAKOĞULLARI
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Endüstri Ürünleri Tasarımı, Industrial Design
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Endüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Endüstriyel Tasarım Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Teknolojik gelişmelerle birlikte gündelik yaşam nesneleri giderek karmaşık, kapalı sistemlere dönüşmektedir. Bu dönüşüm, güncel bir konu olarak tasarım disiplininde insan, teknoloji ve nesne arasındaki ilişkinin yeniden düşünülmesini gündeme getirmektedir. Çalışma, bu bağlamda tasarım sürecinde insan ve yapay zekâ arasındaki ilişkilerin nasıl ele alınabileceğine odaklanmaktadır. Çalışmanın kavramsal çerçevesi, insan ve insan olmayan aktörler arasındaki ilişkisel yapıları analiz etmeye olanak sağlayan Aktör-Ağ Teorisi (AAT) temel alınarak oluşturulmuştur. Araştırma kapsamında literatürdeki post-hümanist söylem ve teoriler eşliğinde tasarım disiplininde insanın ele alınış biçimindeki değişim ve dönüşümler incelenmiştir. Bu dönüşümde insanın faktör olarak insandan aktör olarak insana, buradan da insan ve insan olmayan aktörlerin yer aldığı ilişkilerden biri olarak ele alındığı görülmüştür. Buna paralel olarak, sosyoloji literatüründe teknolojinin toplumsal etkilerini açıklayan yaklaşımların determinist ve sosyal-inşacı perspektiflerden ilişkisel yaklaşımlara doğru evrildiği tespit edilmiştir. Çalışma ayrıca dilin aktörler arasındaki etkileşimindeki rolüne odaklanmaktadır. Bu bağlamda dilin pasif bir iletişim aracı olmanın ötesinde, insan ve insan olmayan aktörlerin dünya ile ilişki kurmasını sağlayan aktif bir araç olarak ele alınabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmada AAT'nin çeviri sürecinden yararlanılarak spekülatif tasarım yaklaşımı ile ilişkilendirilen özgün bir araştırma modeli geliştirilmiştir. Geliştirilen model pilot ve ana çalıştay olmak üzere iki aşamada test edilmiş; araştırma modelinin çıktıları tutarlılık ve kapsayıcılık kriterleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler modelin uygulanabilirliğini göstermiştir. Çalışma sonucunda modelin aşamalarından olan provokatif sorularunun tasarım sürecinde ağ içerisinde aktant olarak işlev gördüğü ve ağın dönüşümünü tetiklediği görülmüştür. Araştırma modeli söylem analizi ve netnografik araştırma yöntemleri ile desteklenmiş; söylem analizi ile yapay zekânın dilinin şeffaf, düz ve mesafesiz özellikler taşıdığı; kullanıcıların ise bu sistemlere kullanım, zihinsel ve duygusal düzeylerde çeşitli niyetler ve roller atfettikleri tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, aktör-ağ teorisinin tasarım araştırmalarında uygulanmasına yönelik bir model önererek tasarım literatürüne katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
Technological advancements have increasingly transformed everyday objects into complex, closed systems, prompting a reevaluation of the relationships between humans, technology, and objects within design. This study focuses on how interactions between humans and artificial intelligence (AI) can be addressed in the design process. The conceptual framework is grounded in Actor-Network Theory (ANT), which enables the analysis of relational structures among human and non-human actors. The research examines post-humanist discourse and theories to explore how the role of humans in design has evolved, from being considered mere factors, to actors, and finally as participants within networks comprising both human and non-human actors. In parallel, sociological perspectives on technology reveal a shift from deterministic and social-constructivist views toward relational approaches. The study further emphasizes the role of language, highlighting its function as an active tool enabling humans and non-human actors to engage with the world, rather than as a passive communication medium. An original research model was developed by integrating ANT's translation process with a speculative design approach. The developed model was tested in two stages: a pilot workshop and a main workshop. The outcomes of the research model were evaluated according to the criteria of consistency and comprehensiveness. The findings demonstrated the applicability of the model. As a result of the study, it was observed that the provocative question, one of the stages of the model, functioned as an actant within the network during the design process and triggered the transformation of the network. Supported by discourse analysis and netnography, the study reveals that AI exhibits transparent, direct, and neutral language, while users attribute diverse intentions and roles to these systems across functional, cognitive, and emotional dimensions. Overall, the study proposes a model for applying ANT in design research, providing a framework for understanding interactions between humans and AI in design contexts, and contributes to design literature by bridging theoretical insights with practical methodologies.
Benzer Tezler
- From coexistence to the great divide: Repositioning Türkiye's stray dogs through a posthumanist lens
Birlikte yaşamdan kopuşa: Türkiye'nin sokak köpeklerini posthümanist bir perspektifle yeniden konumlandırmak
RANA İŞTEBEN ÇELİK
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Sosyolojiİstanbul Teknik ÜniversitesiBilim, Teknoloji ve Toplum Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. DR. ASLI ÖĞÜT ERBİL
- Bir mimari tasarım sürecinin aktör ağ teorisi ile okunması
Reading an architectural design process with actor network theory
MOHAMMAD MALLA MAHMOUD
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SAİT ALİ KÖKNAR
- Ürün performans kavramının toplumsal cinsiyet bağlamında ele alınması: Kişisel bakım ürünleri örneği
Exploring the concept of product performance in the context of gender: The case of personal care products
OĞUZHAN GÜNGÖR
Doktora
Türkçe
2025
Endüstri Ürünleri Tasarımıİstanbul Teknik ÜniversitesiEndüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA PINAR ÖZEMİR
- Le Rapport Entre L'Individu et Les Objets A Travers La Reconstruction De La Mémoire: L'Exemple du Musée de L'Innocence
Hafızanın yeniden inşası aracılığıyla birey ve nesne ilişkisi: Masumiyet Müzesi örneği
EDA ÖZTÜRK
Yüksek Lisans
Fransızca
2015
SosyolojiGalatasaray ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ ERGUR
- Yeni ontolojik yaklaşımlar: Bruno Latour'un aktör-ağ teorisi ile Manuel Delanda'nın öbekleşme teorisi üzerine felsefi bir inceleme
New ontological approaches: A philosophical study of Bruno Latour's actor-network theory and Manuel Delanda's assemblage theory
EZGİ DENİZ FESLİOĞLU