KIRAAT-MEZHEBİ TEFSİR İLİŞKİSİ (EHL-İ SÜNNET, ŞİA ve MU'TEZİLE EKSENİNDE)
THE RELATIONSHIP BETWEEN SECTARIAN TAFSİR AND QIRA'AT (WITHIN THE AXIS OF AHLAL- SUNNAH, SHI'A, MU'TAZILA)
- Tez No: 926311
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET DAĞ, DOÇ. DR. AYDIN KUDAT
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Kıraat, Reading
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Iğdır Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kur’ân-I Kerîm Okuma ve Kırâat İlmi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kıraat ilmi ile mezhebî tefsir arasındaki ilişki, İslam ilim geleneğinde hem teorik hem de pratik açıdan önemli bir yere sahip olmasına rağmen, Ehl-i Sünnet, Şîa ve Mu'tezile ekseninde mukayeseli olarak yeterince incelenmemiştir. Bu araştırmada, kıraat farklılıklarının mezhebî yorumlara etkisi; fıkhî, kelâmî ve dilsel boyutlarıyla ele alınarak mezheplerin kıraat anlayışları arasındaki benzerlik ve farklılıklar ortaya konulmuştur. Özellikle kıraatlerin tevatürü, Âhrufu's-Seb'a, resmü'l-mushaf, şâz kıraatlerin delil değeri, Kur'an'ın korunmuşluğu ve tahrif meselesi gibi konuların mezhepler tarafından nasıl değerlendirildiği incelenmiş; bunun yanında kıraat farklılıklarının mezhebî tefsirlerde hüküm çıkarımı ve itikadî yorumlara nasıl yansıdığı analiz edilmiştir. Araştırmanın temel amacı, kıraat farklılıklarının yalnızca fonetik veya rivayet boyutuyla sınırlı olmadığını; aynı zamanda mezheplerin düşünce sistemlerini şekillendiren önemli bir yorum aracı olduğunu ortaya koymaktır. Ehli Sünnet geleneğinde kıraatlerin tevatürü ve icma ile temellendirilen meşruiyeti ön plana çıkarken, Şîi tefsir anlayışında imamet doktrini ve Ehl-i Beyt rivâyetleri kıraat değerlendirmelerinde belirleyici bir rol üstlenmiş, Mu'tezili müfessirler ise dil, nahiv ve akli tutarlılığı esas alan bir yaklaşım sergilemişlerdir. Bu çerçevede Ehl-i Sünnet, Şîa ve Mu'tezile'ye ait temel tefsir, kıraat ve kelâm kaynakları esas alınmış; mezheplerin aynı ayet ve kıraat vecihlerine yönelik yorumları mukayeseli yöntemle değerlendirilmiştir. Çalışmada tasvirî ve karşılaştırmalı araştırma yöntemi benimsenmiş; klasik kaynaklarla birlikte çağdaş çalışmalar da dikkate alınarak kıraat farklılıklarının mezhebî düşünce üzerindeki etkileri sistematik biçimde incelenmiştir. Özellikle abdest, oruç, mut'a nikâhı, imamet, ismet, ru'yetullah ve ilahî adalet gibi meselelerde kıraat farklılıklarının mezhebî yaklaşımları nasıl etkilediği örnekler üzerinden analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, kıraat farklılıklarının mezhepler tarafından yalnızca bir okuma farklılığı olarak değerlendirilmediği; aksine fıkhî hükümlerden kelâmî tartışmalara kadar geniş bir alanda delil ve yorum zemini olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte mezheplerin kıraatlere yaklaşım biçimlerinin, onların usûlî ve epistemolojik kabulleriyle doğrudan ilişkili olduğu görülmüştür. Ehl-i Sünnet'in mütevâtir kıraat anlayışını merkeze alan yaklaşımına karşılık, Şîa ve Mu'tezile'nin bazı meselelerde daha farklı değerlendirmelerde bulunduğu; özellikle şâz kıraatlerin delil değeri, tahrif meselesi ve imamet anlayışı gibi konularda mezhebî farklılıkların belirginleştiği sonucuna ulaşılmıştır. Böylece kıraat ilminin, mezhebî tefsir geleneğinin şekillenmesinde belirleyici unsurlardan biri olduğu ortaya konularak, kıraat-tefsir ilişkisine dair literatürdeki önemli bir boşluğun doldurulmasına katkı sağlanmıştır.
Özet (Çeviri)
Although the relationship between the science of qirāʾāt (Qur'anic readings) and sectarian exegesis occupies an important place in the Islamic scholarly tradition both theoretically and practically, it has not been sufficiently examined from a comparative perspective within the frameworks of Sunni Islam, Shīʿism, and Muʿtazilism. This study investigates the impact of qirāʾāt variations on sectarian interpretations by analyzing their juridical, theological, and linguistic dimensions, thereby revealing the similarities and differences among the approaches of these schools toward qirāʾāt. Particular attention is given to issues such as the mutawātir status of qirāʾāt, the concept of Aḥruf al-Sabʿa (the Seven Modes), the rasm al-muṣḥaf (consonantal text of the Qur'an), the evidential value of shādhdh (non-canonical) readings, the preservation of the Qur'an, and the question of textual alteration (taḥrīf). In addition, the study examines how qirāʾāt differences are reflected in legal reasoning and theological interpretations within sectarian exegetical traditions. The primary objective of this research is to demonstrate that qirāʾāt variations are not limited merely to phonetic or transmission-related differences; rather, they constitute an important interpretive tool that has significantly influenced the intellectual frameworks of various Islamic schools. While the Sunni tradition emphasizes the legitimacy of qirāʾāt through tawātur (mass transmission) and scholarly consensus (ijmāʿ), Shīʿī exegetical thought places considerable emphasis on the doctrine of Imamate and the narrations transmitted from the Ahl al-Bayt in evaluating qirāʾāt. Muʿtazilī exegetes, on the other hand, adopt an approach grounded in linguistic analysis, grammatical principles, and rational coherence. Within this framework, the study draws upon major Sunni, Shīʿī, and Muʿtazilī sources in tafsīr, qirāʾāt, and kalām, and comparatively evaluates the interpretations of the same Qur'anic verses and reading variants across these traditions. Employing both descriptive and comparative methodologies, the research systematically examines the influence of qirāʾāt variations on sectarian thought through the use of classical sources alongside contemporary scholarship. Particular focus is given to issues such as ablution (wudū), fasting, temporary marriage (mutʿah), Imamate, prophetic infallibility (iṣmah), the beatific vision (ruʾyat Allāh), and divine justice, analyzing how qirāʾāt differences have shaped sectarian perspectives on these matters. The findings reveal that qirāʾāt variations were not regarded by the Islamic schools merely as alternative modes of recitation; rather, they served as significant foundations for evidence and interpretation in a wide range of discussions, from legal rulings to theological debates. Furthermore, the study demonstrates that the approaches adopted by different schools toward qirāʾāt are closely connected to their respective methodological and epistemological assumptions. While the Sunni tradition centers its approach on the concept of mutawātir qirāʾāt, Shīʿī and Muʿtazilī scholars often advance different evaluations in certain areas. Sectarian distinctions become particularly evident regarding the evidential value of shādhdh readings, the issue of taḥrīf, and the doctrine of Imamate. Consequently, the study establishes that the science of qirāʾāt constitutes one of the key factors shaping the tradition of sectarian exegesis. By highlighting the intricate relationship between qirāʾāt and tafsīr, it contributes to filling a significant gap in the existing scholarly literature on this subject.
Benzer Tezler
- Muhammed Ali Sâbûnî'nin“Revâiʿu'l-Beyân fî Tefsîri Ayâti'l-Ahkâm Mine'l-Kur'ân”tefsirinde kıraatlere yaklaşımı
Muhammad Ali Ali Al-Sâbûnî's approach to qiraats in his commentary "Revâi al-beyan fî Tafsîri Ayâti al-Ahkâm Mine al-Qur'ân
TAHA YASİN DURNA
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinŞırnak ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AYKUT KAYA
- Mu'tezilî düşüncenin temellendirilmesinde Arap dilinin rolü (Keşşâf örneği)
The role of the Arabic language on the establishment of Mu'tazilian thinking (Kashshaf exemplary)
TURAN BAHŞİ
Doktora
Türkçe
2020
DilbilimAkdeniz ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. YASİN PİŞGİN
- Hakim El-Cüşemî'nin tefsirinde kıraat olgusu
The phenomenon of recitation in the tafsir of Hakim Al-Jushami
İLYAS HIZIROĞLU
- Necm Sûresinin konulu tefsîr açısından değerlendirilmesi
Evaluation of an-Najm Surah in terms of thematic commentary
HAMİT KARTAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSEYİN ZAMUR
- Hâkim el-Cüşemî'nin“et-Tehzîb fi't-tefsîr”adlı eserinde Kur'ân ilimleri
Qur'an sciences in Hakim al-Jushami's work“al-Tahzib fi al-Tafsir”
MURAT TÜRKMEN
Doktora
Türkçe
2025
DinRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUHAMMET YILMAZ