Eski Uygur Türkçesinde yükümlülük kipliği
Deontic modality in Old Uyghur Turkish
- Tez No: 952483
- Danışmanlar: PROF. DR. HABİBE YAZICI ERSOY
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dil çalışmalarının tarihi oldukça eskiye dayanmakla birlikte kiplik, görece olarak yeni bir çalışma alanıdır. Semantik bir alan olması, dil içi ve dil dışı pek çok işaretleyicisinin bulunması sebebiyle kiplik kategorisi literatürde farklı şekillerde sınıflandırılmaktadır. Bu araştırmada Palmer'ın yükümlülük kipliği sınıflandırmasından yararlanılmıştır. Palmer, zorunluluk ve gereklilik ayrımına gitmediği için bu kısımda van der Auwera ve Plungian'ın ayrımına gittiği sınıflandırma kullanılarak zorunluluk ve gereklilik ayrı şekilde incelenmiştir. Zorunluluk tasnifinde ise Bybee vd.'nin güçlü ve zayıf derecelendirmesi kullanılmıştır. Bu çalışmada araştırmacıların kiplik sınıflandırmalarından hareketle yükümlülük kipliği ulamları ele alınmıştır. Eski Uygur Türkçesinde yükümlülük kipliği; zorunluluk (zayıf ve güçlü), gereklilik, izin ve emir alt başlıklarına ayrılmıştır. Tüm alt başlıklar; biçimbirimsel, sözlüksel, biçimsel-söz dizimsel işaretleyiciler yönünden değerlendirilmiştir. Çalışmada işaretleyicilerin çok anlamlılık sergilemesi nedeniyle hangi şartlar altında ne tür semantik bağıntılarla zorunluluk (güçlü ve zayıf), gereklilik, izin ve emir alanlarını karşıladığı konusunda pragmatik bir yaklaşım benimsenmiş ve işlevleri bağlam içinde değerlendirilmiştir. Örnek sayıları yapılan kullanım sıklığı tablosuna göre belirlenmiştir. Dördüncü bölümde, çoğunluğu TDK yayınlarından olan Eski Uygur Türkçesine ait on bir eser fişlenerek kiplik işaretleyicileri incelenmiştir. Bu eserler, Altun Yaruk IV., Altun Yaruk VI., Altun Yaruk VII., Altun Yaruk VIII., Altun Yaruk X., Huastuanift, Kuanşi İm Pusar, Maytrısimit, Üç Hikâye, Üç İtigsizler, Prens Kalyanamkara ve Papamkara'dir. Çalışmada, dönem metinleri aracılığıyla Eski Uygur Türkçesinde yükümlülük kipliğinin işaretleyicileri tespit edilmeye çalışılmıştır. Bunun için nitel araştırma yöntemlerinden tasvirî usulle doküman analizi tekniği kullanılarak kaynak kitaplardaki veriler kiplik türlerine göre fişlenmiş ve elde edilen veriler, nitel veri analizi türlerinden kategorisel betimsel analiz tekniğiyle çözümlenmiştir.
Özet (Çeviri)
Although the history of linguistic studies dates back quite far, modality is a relatively recent area of research. As a semantic category with numerous linguistic and extralinguistic markers, modality has been classified in various ways in the literature. This study adopts Palmer's classification of deontic modality. However, since Palmer does not distinguish between obligation and necessity, the classification by van der Auwera and Plungian is also employed to examine these two categories separately. For the categorization of obligation, Bybee et al.'s distinction between strong and weak obligation is used. Based on these classifications, this study focuses on subcategories of deontic modality in Old Uyghur Turkish: obligation (weak and strong), necessity, permission, and command. Each subcategory is examined in terms of morphological, lexical, and syntactic markers. Due to the polysemous nature of the markers, a pragmatic approach is adopted to identify the semantic relations under which each marker expresses obligation (strong and weak), necessity, permission, or command. The number of examples analyzed was determined according to a frequency table. In the fourth chapter, deontic modality markers were identified in eleven Old Uyghur texts most of which were published by the Turkish Language Association (TDK), including Altun Yaruk IV., Altun Yaruk VI., Altun Yaruk VII., Altun Yaruk VIII., Altun Yaruk X., Huastuanift, Kuanşi İm Pusar, Maytrısimit, Üç Hikâye, Üç İtigsizler, Prens Kalyanamkara ve Papamkara. The study uses a qualitative, descriptive method and document analysis, with data categorized and interpreted through categorical descriptive analysis.
Benzer Tezler
- Eski Uygur Türkçesinde ikilemeler
Hendiadyoins in Old Uigur Turkish
SERKAN ŞEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
Türk Dili ve EdebiyatıOndokuz Mayıs ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MEHMET GECE
- Eski Uygur Türkçesinde ağızlar
Dialects in Old Uighur
HAYRİYE GÜL
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Türk Dili ve EdebiyatıGazi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET BİCAN ERCİLASUN
- Eski Uygur Türkçesinde ikilemeler
Reduplications in the old Uyghur Turkish
MELTEM CAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Türk Dili ve EdebiyatıUludağ ÜniversitesiTürk Edebiyatı Bölümü
PROF. HATİCE ŞAHİN
PROF. DR. EMİNE YILMAZ
- Eski Uygur Türkçesinde olasılık kipliği
The possibility modality in old Uyghur Turkish
SEÇİL HİRİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Türk Dili ve EdebiyatıGazi ÜniversitesiTürk Edebiyatı Bölümü
PROF. DR. ÇETİN PEKACAR
- Eski Uygur Türkçesinde Budizm ve Manihaizm terimleri
Buddhism and Manichaeism terms in Ancient Uighur Turkish
HACER TOKYÜREK
Doktora
Türkçe
2011
DilbilimErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NEVZAT ÖZKAN