Neden sahte haberlerin ağına düşüyoruz? sahte haberlere inancın bilişsel, kimliksel, toplumsal ve kültürel temelleri
Why we fall for fake news? cognitive, identity, social and cultural foundations of belief in fake news
- Tez No: 957189
- Danışmanlar: PROF. DR. İNCİ BOYACIOĞLU BAL, DOÇ. DR. ONURCAN YILMAZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Psikoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tezde bireyleri bilgi düzensizliklerine karşı zayıf ve dirençli kılan sosyal psikolojik mekanizmaların aydınlatılması amacıyla literatürde öne çıkan alternatif kuramsal çerçevelerin görgül temelleri ve sınır koşulları araştırılmıştır. Güdülenmiş Muhakeme ve Analitik Muhakeme yaklaşımlarının beklentilerinden hareketle, sosyal kimlik motivasyonlarının ve bilişsel stil farklılıklarının dezenformasyon içerikli haberlere yönelik değerlendirmeleri nasıl şekillendirdiği incelenmiştir. ABD ve Türkiye örneklemleriyle yürütülen üç çalışmada; farklı haber temalarına (mülteciler, siyaset ve futbol) ve kimlik türlerine (ulusal, politik ve taraftarlık) odaklanılarak kimlik faktörlerinin ve derin düşünme stilinin sahte haberlere inanç, sahte haber paylaşım niyeti ve gerçek/sahte haber arasında ayrım performansı çıktılarıyla ilişkileri korelasyonel ve deneysel desenlerde test edilmiştir. Tezin bulguları, kimlik motivasyonlarının yanlılığı güçlendiren bir unsur olarak öne çıktığını ve kimlik lehine sahte haberlere daha yüksek inançla ve bu haberlerin sosyal medyada daha fazla paylaşılmasıyla ilişkili olduğunu göstermiştir. Öte yandan, kimlik belirginliğinin ve kimlik aidiyetlerinin her haber teması ve kimlik türü için doğrudan yanlılık yaratmadığı, kimlik motivasyonlarının içgrupla özdeşleşme düzeylerine bağlı olarak haber değerlendirmelerini etkilediği tespit edilmiştir. Bununla birlikte, derin düşünme stilinin spesifik kimliklerde ve bağlamsal koşullarda bireyleri dezenformasyona karşı dirençli kılabildiği bulunmuştur. Derin düşünmenin, ABD'li Demokratların sahte haber paylaşım niyetlerini azalttığı ve özellikle kurumlara güven, algılanan adaletsizlik, kültürel benlik kurgusu gibi kültürel/toplumsal faktörlere göre etki gücünün farklılaşabildiği gözlenmiştir. Sonuç olarak, bilgi düzensizliklerine ilişkin sosyal psikolojik dinamikleri açıklayabilmek için, sosyal kimlik ve bilişsel stil faktörlerini kültürel/toplumsal bağlam içinde ele alan, farklı analiz düzeylerinden olguları etkileşimci bir perspektifle sentezleyen bütüncül bir kuramsal çerçeveye ihtiyaç duyulduğu anlaşılmıştır. Tez kapsamında gerçekleştirilen çalışmaların, dezenformasyonla mücadelede kullanılabilecek sosyal psikolojik aşılama uygulamalarının geliştirilmesine katkılar sunacağı değerlendirilmiştir.
Özet (Çeviri)
The empirical foundations and boundary conditions of alternative theoretical frameworks were investigated to clarify the social psychological mechanisms underlying vulnerability and resistance to information disorder. Building on the Motivated Reasoning and Reflective Reasoning approaches, this thesis examined how social identity motivations and cognitive style differences shape assessments of disinformation. Three studies with samples from the US and Turkey, focusing on various news themes (refugees, politics, and football) and identity types (national, political, and fan identities), tested the relationships among identity factors, reflective thinking, and outcomes such as belief in fake news, intention to share fake news, and truth discernment performance using correlational and experimental designs. Results indicated that identity motivations reinforce bias, increasing belief in and sharing of identity-consistent fake news. However, identity salience and identification did not induce bias across all news themes and identity types; instead, their effects depended on levels of ingroup identification. Additionally, it was found that reflective thinking can make individuals resistant to disinformation in specific identities and contextual conditions. Reflective thinking fostered resistance to disinformation, reducing the intention of US Democrats to share fake news, and its impact varied depending on cultural/social factors such as trust in institutions, perceived injustice, and self-construal. In conclusion, the findings underscore the necessity of a comprehensive theoretical framework that integrates social identity and cognitive style factors within cultural/social contexts and synthesizes phenomena across different explanation levels from an interactionist perspective. The thesis contributes theoretically and empirically to the development of social psychological inoculation strategies for combating disinformation.
Benzer Tezler
- Bazı esterlerin kinetik incelenmesi ve termodinamik parametrelerin belirlenmesi
Kinetic study and detesmination of thermodnamic parameters of some esters
İBRAHİM TAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Kimya MühendisliğiUludağ ÜniversitesiKimya Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA CEBE
- İzmir'de Mustafa Kemal Bulvarı'nın peyzaj mimarlığı açısından etüdü ve peyzaj projesi
Başlık çevirisi yok
ENGİN ALPARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Peyzaj MimarlığıEge ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ÜMİT ERDEM
- Samsun ve çevresinde tarla sarmaşığı (conuolvulus arvensis L.)'na karşı biyolojik savaşa esas olacak fauna tespiti
Investigations on the insect fauna of the field binweed (Conuolvulus arvensis L.) related to its biological control in Samsun Province
YASEMİN UFUK GERMAN
- Çocuklarda akut stres hiperglisemisinde hormonal değişikliklerin ve kısa süreli prognozun incelenmesi
Başlık çevirisi yok
AYGÜN DİNDAR
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
1987
Çocuk Sağlığı ve Hastalıklarıİstanbul ÜniversitesiÇocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HÜLYA GÜNÖZ
- Ege bölgesi keçi liflerinin bazı önemli fiziksel, kimyasal özellikleri ve değerlendirme imkanları
Başlık çevirisi yok
NİLÜFER ERDEM
Doktora
Türkçe
1985
Tekstil ve Tekstil MühendisliğiEge ÜniversitesiTekstil Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLSEREN YAZICIOĞLU