Dersim Aleviliğinde Gağan geleneği ve haberlerde temsili
The Gağan tradition and its representation in Dersim Alevism
- Tez No: 969305
- Danışmanlar: PROF. DR. HİROKİ VAKAMATSU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Alevilik, Dedelik, Gağan, Gelenekçilik, Alawiism, Dedelik, Gagan, Traditionalism
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mersin Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Alevilik kelimesinin etimolojik kökenine ilişkin birçok çalışma ve farklı yorumlar bulunmaktadır. Yaygın anlamda“Alevi”terimi, Ali'yi sevenler veya Ali'nin soyundan gelenler olarak anlaşılmaktadır. Iréne Mélikoff, Aleviliğin zamanla başkalaşarak farklı algılandığını ifade etmektedir. Alevilik, tarihsel süreçte önemini koruyan bir inanç ve kültürel yapı olarak varlığını sürdürmektedir. İslam'ın bir yorumu olarak görülse de derin köklere sahip gelenekler ve ritüellerle zenginleşmiş bir yaşam tarzı olarak da ifade edilmektedir. Alevilik, farklı bölgelerde yaşayan topluluklar arasında çeşitli biçimlerde uygulanmaktadır. Bir mezhep olmasının yanı sıra, eski Türk inançları, Zerdüştlük ve Şamanizm gibi farklı kültürlerle etkileşime girmiş bir inanç sistemi ve yaşam tarzıdır. Bu nedenle, Alevilik hem bir dini öğreti hem de kültürel bir miras, toplumsal bir kimlik ve felsefi bir duruş olarak ele alınabilir. Tarihsel bağlamda çoğunlukla Şii İslam ile ilişkilendirilen Alevilik, İran'daki Şii akımlarıyla benzerlikler taşımasına rağmen, Türkiye'deki Alevi toplulukları arasında Sünnilikten ayrılan pek çok farklı öğreti ve ritüel barındırmaktadır. Bu farklılıklar, Aleviliğin İslam'ın diğer mezheplerinden ayrılmasına neden olmaktadır. Alevilikte, İmam Ali ve On İki İmam inancı temel bir mihenk taşıdır. Aleviliğin temel ilkeleri arasında insan sevgisi ve eşitlik bulunur.“Yol bir, sürek bin bir”görüşü, Alevi öğretisinin temelini oluşturur ve hakikate ulaşmanın farklı yollarının mümkün olduğunu ifade eder. Bu yönüyle Alevilik, hoşgörüye dayalı bir inanç sistemidir. Alevi toplulukları, karşılaştıkları baskılar nedeniyle inançlarını kimi dönemlerde gizlemek zorunda kalmışlardır. Bu durum, Alevilikte eşitlik ve adalet gibi kavramların ön plana çıkmasına yol açmıştır. Alevi öğretisinde“eline, beline, diline sahip ol”ilkesi, ahlaki olgunlaşma ve toplumsal uyumu teşvik eden önemli bir ilkedir. Alevi ibadetleri, geleneksel İslam ibadetlerinden farklılıklar taşımaktadır. Aleviler, cami yerine cem evlerinde toplanır ve cem adı verilen toplu ibadetlerle ruhsal arınma yaşamaktadırlar. Cem, aynı zamanda sosyal dayanışma ve paylaşımın da bir ifadesidir ve toplumsal barış ile kardeşlik mesajlarının aktarıldığı bir ortamdır. Alevi ritüelleri arasında cem ibadeti önemli bir yer tutmaktadır. Dede adı verilen ruhani liderin önderliğinde gerçekleştirilen cem ibadetinde, ikrar verme, lokma paylaşımı gibi aşamalar yer almaktadır. Alevilikte yıl boyunca kutlanan birçok önemli gün vardır. Bu günler hem İslami hem de Alevi kültürünün izlerini taşır. Aşure Günü, Muharrem ayının 10. günü kutlanan ve Hz. Hüseyin ile Kerbela şehitlerini anmak için yapılan bir yas günüdür. Hızır Orucu, Hızır'ın yardımı ve bereketi için tutulan oruç olup, Hızır Cemi ile sona erer ve toplumsal birlik vurgulanmaktadır. Nevruz, baharın gelişi ve Hz. Ali'nin doğum günü olarak kutlanır ve kardeşlik ile birlik mesajları içermektedir. Bu özel günlerden biri olan Gağan bayramı özellikle Dersim ve çevresinde kutlanan, yılın son günleri ile yeni yılın karşılanması arasında konumlandırılan bir ritüel olarak ifade edilmektedir. Gağan bayramını sadece yeni yıl kutlaması olarak değerlendirmek yanlış olacaktır. Bu nedenle Gağan bayramını toplumsal ilişkileri güçlendiren, sosyal yardımlaşmayı pekiştiren ve inançsal pratiklerin yeniden inşa edildiği zamansal eşik biçiminde çok katmanlı olarak ele almak gereklidir. Bu çalışmada, Aleviliğin kültürel merkezlerinden biri olan Tunceli başta olmak üzere çeşitli il ve ilçelerde yaşatılan Gağan geleneğinin medya temsillerini incelemeyi amaçlamaktadır. Gağan bayramının Alevi inanç sistemi içerisindeki imgesel ve toplumsal anlamı ile medya içeriklerinde ne şekilde temsil edildiğine dair ilişkiyi çözümlemeyi araştırmanın temel problemi saymaktadır. Araştırmada nitel yöntemler tercih edilmiş olup içerik analizi tekniği aracılığıyla haber metinleri ile ilgili akademik kaynaklar değerlendirilmiştir. Aynı zamanda saha çalışmasından elde edilen gözlemler yoğun betimleme yöntemiyle ele alınmıştır. Elde edilen nitel veriler çalışmanın kültürel analizine katkı sağlamıştır. Konuya dair Ali Ekber Kul'a ait yüksek lisans tezi ve incelenen kaynaklar doğrultusunda kuramsal çerçeve çizilmiş ve Gağan Bayramının bütünsel bir biçimde değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
Özet (Çeviri)
There are numerous studies and varying interpretations concerning the etymological origin of the term Alevilik (Alevism). In its common usage, the term“Alevi”is understood to mean“those who love Ali”or“those descended from Ali.”Iréne Mélikoff notes that Alevism has transformed over time and has come to be perceived in different ways. Throughout history, Alevism has persisted as a belief system and cultural structure of enduring significance. While often regarded as an interpretation of Islam, it is also described as a way of life enriched with deeply rooted traditions and rituals. Alevism is practiced in diverse forms among communities residing in different regions. In addition to being a sect, it is a belief system and lifestyle shaped through interactions with various cultures, including ancient Turkic beliefs, Zoroastrianism, and Shamanism. Consequently, Alevism can be approached simultaneously as a religious doctrine, a cultural heritage, a social identity, and a philosophical stance. Historically, Alevism has often been associated with Shi'a Islam; however, despite certain similarities with Shi'a movements in Iran, Alevi communities in Turkey maintain numerous distinct doctrines and rituals that diverge from Sunni Islam. These differences set Alevism apart from other Islamic sects. Central to Alevi belief is devotion to Imam Ali and the Twelve Imams. Among its core principles are love for humanity and equality. The phrase“Yol bir, sürek bin bir”(“The path is one, the ways are a thousand and one”) embodies the essence of Alevi teaching, suggesting that there are multiple ways to attain truth. In this respect, Alevism is a faith system rooted in tolerance. Due to periods of persecution, Alevi communities have at times been compelled to conceal their beliefs, a historical experience that has amplified the emphasis on equality and justice within the tradition. The principle“eline, beline, diline sahip ol”(“control your hand, your waist, and your tongue”) promotes moral maturity and social harmony. Alevi worship practices differ from those of mainstream Islam. Rather than gathering in mosques, Alevis meet in cemevis (assembly houses), where they perform collective rituals known as cem, aimed at spiritual purification. The cem also serves as a space for social solidarity and sharing, as well as for conveying messages of peace and brotherhood. The cem ritual, led by a spiritual leader known as a dede, includes stages such as making a vow (ikrar) and sharing food (lokma). Alevism observes numerous important days throughout the year, reflecting both Islamic and specifically Alevi traditions. Ashura Day, marked on the 10th day of the month of Muharram, commemorates Imam Husayn and the martyrs of Karbala as a day of mourning. The Hızır Fast, held in honor of Hızır's aid and blessings, concludes with the Hızır Cem, which reinforces communal unity. Nevruz, celebrated as both the coming of spring and the birthday of Imam Ali, conveys messages of brotherhood and unity.One such significant occasion is the Gağan festival, celebrated particularly in Dersim and its surrounding areas, situated between the last days of the year and the welcoming of the new year. It would be reductive to interpret the Gağan festival solely as a New Year celebration. Rather, it should be understood as a multifaceted temporal threshold that strengthens social relations, reinforces mutual assistance, and renews religious practices. This study aims to examine the media representations of the Gağan tradition as practiced in Tunceli—a cultural center of Alevism—and in various other provinces and districts. The central research problem is to analyze the relationship between the symbolic and social significance of the Gağan festival within the Alevi belief system and its portrayal in media content. Employing qualitative research methods, the study evaluates news texts alongside academic sources through content analysis. Additionally, observations from fieldwork are presented using a thick description approach. The qualitative data obtained contribute to the cultural analysis of the subject. Based on the master's thesis of Ali Ekber Kul and the sources consulted, a theoretical framework has been established with the aim of providing a holistic evaluation of the Gağan festival.
Benzer Tezler
- Seyitlerin perspektifinden Dersim Aleviliğinde yapı ve ritüeller
Structure and rituals of Dersims Alevism ftom the seyits' perspektive
SONGÜL ATAMAN ARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
SosyolojiMunzur ÜniversitesiSosyal Bilimler Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MURAT CEM DEMİR
- Dersimlilik fenomeni bağlamında Tunceli'de Alevilik anlayışındaki değişimin müzik üzerindeki yansıması
The reflection of the change in the understanding of Alevism on music in Tunceli in the context of the Dersim phenomena
AZİZ ERDOĞAN
Doktora
Türkçe
2023
MüzikErciyes ÜniversitesiMüzik Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NAZİFE OYA LEVENDOĞLU
PROF. DR. CENK GÜRAY
- Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de itıqat u ritueli
Dersim Zaza Alevilerinde inanç ve ritüeller
HIDIR SÖNMEZ
Yüksek Lisans
Zazaca
2020
Doğu Dilleri ve EdebiyatıBingöl ÜniversitesiZaza Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN ÇİFTCİ
- Tunceli'de ziyaret yerleri ve halk inanışları
Visiting places and folk beliefs in Tunceli
AYDIN DEMİREL
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinPamukkale ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSMET EŞMELİ
- Kimliğin siyasallaşması: Tunceli örneği
Politicization of the id; example Tunceli̇
MEHMET EDİP YILDIZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
SosyolojiAdnan Menderes ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLSEN DEMİR