Fahreddin Râzî'nin varlık anlayışının sıfatlar sistemine yansıması
The manifestation of Fakhr al-Dīn al-Rāzī's ontological conception in his theory of divine attributes
- Tez No: 970320
- Danışmanlar: DOÇ. DR. RIDVAN ÖZDİNÇ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Felsefe, Religion, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelam Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İslâm düşünce tarihinin önde gelen mütefekkirlerinden Fahreddin Râzî'de umûr-i âmme ile ilâhî sıfatlar arasındaki ilişkiyi incelemeyi hedeflemektedir. Râzî, umûr-i âmme başlığı altında ele aldığı ontolojiye dair meseleleri kelâmın mesâiline takdim eden özgün bir telif tarzı geliştirmiştir. Bu yaklaşım, kelâmî meseleler arasında genelden özele doğru ilerleyen sistematik bir düzeni yansıtmaktadır. Râzî, ilâhî sıfatların varlığı meselesinde mensubu olduğu Eş'arî gelenekten farklı bir çizgi benimsemiş, bu farklılaşmada ise özellikle ontolojiye dair araştırmalarının belirleyici olduğu görülmüştür. Çalışmada, Râzî'nin ilâhî sıfatlar anlayışının oluşumunda etkili olan umûr-i âmme bahisleri tespit edilmekte ve bu bahislerin sıfat teorisine nasıl tatbik edildiği gösterilmektedir. Ayrıca, Râzî öncesi kelâm geleneğinde ilâhî sıfatlar teorisinin arka planına da temas edilerek, onun ontolojik dönüşümünün kelâmî tartışmalar bağlamındaki yerinin daha görünür kılınması amaçlanmıştır. Mütekaddimûn kelâmında ilâhî sıfatlar tartışmasının merkezinde yer alan kıdem ve hudûs kavramlarının, Râzî'de yerini vücûb ve imkân kavramlarına bıraktığı tespit edilmiştir. Bu iki kavram etrafında şekillenen varlık anlayışı, Râzî'nin sıfatlara yaklaşımında belirleyici olmuştur. Ayrıca ilâh ile âlem arasındaki ilişkiyi temellendirmede kullandığı izâfî kategoriler de umûr-i âmme bağlamında değerlendirilmiştir. Râzî'nin ontolojik sisteminde varlık ve yokluk arasındaki ayrım keskin çizgilerle tanımlanmış olup, mütekaddimûn döneminde rastlanan“varlık ile yokluk arasında”bir üçüncü ontolojik mertebeye yer verilmemektedir. Çalışmada ontolojinin ilahın sıfatların varlığı problemine etki ettiği gibi ilahi sıfatların işleniş tarzı ile her birinin muhtevasına da farklı düzeylerde yansıdığı görülmüştür. Bu çalışma sonucunda, Râzî'nin ilâhî sıfatlar anlayışındaki fikrî dönüşümün, umûr-i âmme bahislerinde ortaya koyduğu temel ilkelerle uyumlu olduğu tespit edilmiştir. Umûr-i âmme ile ilâhî sıfatlar arasında kurulan bu irtibat, Râzî'nin kelâm düşüncesindeki konumunu kendi fikrî bağlamı içerisinde daha isabetli bir şekilde değerlendirme imkânı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the relationship between umūr ʿāmma and divine attributes in the thought of Fakhr al-Dīn al-Rāzī, one of the foremost figures in the history of Islamic thought. Al-Rāzī developed an original methodological approach in which he prioritized ontological issues—discussed under the title of umūr ʿāmma—over the traditional topics of kalām. This approach reflects a systematic structure in which theological issues are treated from the general to the particular. In addressing the problem of the existence of divine attributes, al-Rāzī departed from the Ashʿarī tradition to which he formally belonged. This departure was largely shaped by his ontological inquiries. Accordingly, the present study identifies the discussions under umūr ʿāmma that influenced his theory of divine attributes and analyzes how these discussions were applied to theological doctrines. Furthermore, by engaging with the background of pre-Rāzian kalām theories on divine attributes, the study seeks to clarify the significance of al-Rāzī's ontological transformation within the broader scope of kalām debates. It is observed that the concepts of eternity (qidam) and origination (ḥudūth), which were central to the discussions of the earlier mutakallimūn, were replaced by the concepts of necessity (wujūb) and possibility (imkān) in al-Rāzī's framework. His metaphysical approach, shaped around these two notions, played a determining role in his treatment of divine attributes. Moreover, the relational categories he employed to conceptualize the connection between God and the world are also analyzed within the scope of umūr ʿāmma. Al-Rāzī's ontological system draws a sharp distinction between existence and non-existence, leaving no room for an intermediate ontological domain as seen in some pre-Rāzian approaches. The study demonstrates that ontological principles influenced not only the affirmation of divine attributes but also the manner in which each attribute was conceptualized. Ultimately, it is concluded that the transformation in al-Rāzī's understanding of divine attributes is consistent with the foundational principles he formulated within the scope of umūr ʿāmma. The correlation established between umūr ʿāmma and divine attributes offers a more accurate understanding of al-Rāzī's theological thought within its proper intellectual context.
Benzer Tezler
- Müteahhir dönem kelâmında müessire ihtiyacın illeti problemi
The problem of the cause of the need for an agent in late period kalām
VEYSEL CUŞKUN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Dinİstanbul 29 Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İLYAS ÇELEBİ
- Antropomorfist Tanrı tasavvuruna karşı Fahreddin er-Râzî'nin tenzih anlayışı
Fakhr al-din al-Râzî's tanzih understanding against to anthropomorphist god thought
RUHULLAH ÖZ
- Fahreddin er-Râzî'nin İbn Sînâ yorumu ve eleştirisi
Fakhr al-din al-Râzî?s comment on Ibn Sînâ and his critique
EŞREF ALTAŞ
- Felsefi kelam çerçevesinde İbn Sina'nın kelama etkisi
Avicenna's influence on İslamic theology in the context of the philosophical kalam
VEYSEL KAYA
Doktora
Türkçe
2013
DinUludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET SAİM KILAVUZ
- Fahreddin er-Râzî'nin hüsün ve kubuh meselesine yaklaşımı: el-Metâlibü'l-Âliye ekseninde bir değerlendirme
Fakhr al-Dîn al-Râzî's approach to issue of the good and evil: An evaluation in the axis of al-Matâlib al-'Âliyah
ABDULLAH ÖZDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FETHİ KERİM KAZANÇ