Seyyid Şerif Cürcânî'nin Şerhu'l-Mevâkıf'ında bilgi problemi
The problem of knowledge in Seyyid Sharif Jurjani's Sharh al-Mawaqif
- Tez No: 970727
- Danışmanlar: PROF. DR. HASAN AYDIN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Felsefe, Din, Philosophy, Religion
- Anahtar Kelimeler: Bilgi teorisi, Epistemoloji, Epistemology
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ondokuz Mayıs Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İslâm düşüncesinin klâsik Kelâm ve felsefe mirasını temsil eden Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin Şerhu'l-Mevâkıf adlı eserinde ortaya koyduğu bilgi teorisini, tarihsel, sistematik ve eleştirel bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Bilgi problemi, hem epistemolojik bir mesele olarak İslâm düşünce geleneğinde merkezi bir yere sahip olmuş hem de Kelâm, felsefe ve tasavvuf alanları arasında teorik geçişliliklerin önemli bir tartışma başlığı hâline gelmiştir. Cürcânî'nin yaşadığı dönem, Kelâmın felsefi kavram ve yöntemlerle tahkim edilmeye çalışıldığı, mantıkî analizlerin Kelâmî tartışmalarla birleştiği bir dönemdir. Şerhu'l-Mevâkıf, bu tarihsel bağlam içinde sadece bir şerh çalışması değil; aynı zamanda bilgi kavramının doğasına, türlerine, imkânına ve sınırlarına dair özgün çözümlemeler içeren sistematik bir epistemoloji metni olarak kabul edilebilir. Araştırmanın birinci bölümünde, İslâm düşünce geleneğinde bilgiye dair gelişim seyri; Kelâm, İslâm felsefesi ve tasavvuf disiplinleri üzerinden izlenmiş; bilginin tanımı, mahiyeti ve bilgiye ulaşmanın yolları tarihsel akımlar çerçevesinde mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, Şerhu'l-Mevâkıf bağlamında bilginin imkânı sorunu incelenmiş; dogmatizm ve septisizm karşısında Cürcânî'nin tutumu analiz edilerek onun, zorunlu bilgi ve bedihi idrake dayalı sezgisel bilgi kavramlarını nasıl yapılandırdığı ortaya konmuştur. Üçüncü bölümde ise Cürcânî'nin bilgi tasnifine ilişkin yaklaşımı sistematik olarak ele alınarak zarurî ve kesbî bilgi ayrımı, kadîm-hâdis bilgi tasnifi ile bilgi kaynakları (duyu, akıl ve haber) çerçevesinde kapsamlı bir değerlendirme sunulmuştur. Cürcânî, Kelâm geleneğinin mantık ve felsefe ile sentezlendiği bir ilmî bağlamda, bilgiye dair tanım ve sınıflamaları yeniden yapılandırarak Kelâm epistemolojisine özgün katkılar sunmuştur. Bu bağlamda çalışmada, Cürcânî'nin epistemolojik yaklaşımı klasik İslâm düşüncesi içerisindeki epistemolojik süreklilik ve kırılmalar bağlamında değerlendirilmiştir hem de çağdaş bilgi felsefesi tartışmaları ile mukayeseli bir zemine yerleştirilmiştir. Çalışma, hem Şerhu'l-Mevâkıf'ın sistematik analizine hem de klasik epistemolojik yaklaşımların yeniden okunmasına katkı sunmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the epistemological framework presented by Sayyid Sharīf al-Jurjānī in Sharḥ al-Mawāqif, a seminal work that embodies the intellectual synthesis of classical Islamic theology (kalām) and philosophy. The problem of knowledge (maʿrifa/ʿilm) occupies a central position in Islamic intellectual history, serving as a point of convergence and divergence among kalām, falsafa, and taṣawwuf. Al-Jurjānī, writing during a period when theological discourse was increasingly influenced by logical and philosophical methods, offers in Sharḥ al-Mawāqif not merely a commentary but a systematic and original treatment of the nature, sources, and limits of human knowledge. The first chapter of this research traces the historical development of epistemological inquiry within the Islamic tradition, comparing perspectives from kalām, philosophy, and mysticism. Particular emphasis is placed on the conceptualization and categorization of knowledge, its ontological foundations, and the means through which it is acquired. The second chapter focuses on the possibility of knowledge (imkān al-ʿilm) as discussed in Sharḥ al-Mawāqif, exploring al-Jurjānī's nuanced engagement with both dogmatist and skeptical positions, and his elaboration of necessary (ḍarūrī) and intuitive (wijdānī) forms of cognition. The third chapter systematically analyzes al-Jurjānī's typology of knowledge, including his distinctions between necessary and acquired knowledge, eternal and contingent knowledge, and his classification of epistemological sources such as sense perception, reason, and transmitted reports. Operating within a scholarly context where theology was enriched by philosophical methodology, al-Jurjānī redefined epistemological categories in a manner that advanced the kalām tradition. His work not only reflects a synthesis of earlier Islamic thought but also contributes original insights that anticipate some concerns of modern epistemology. This study offers a critical reading of Sharḥ al-Mawāqif and argues for its enduring relevance within the broader discourse of Islamic intellectual history.
Benzer Tezler
- Seyyid Şerîf el-Cürcânî'de zorunlu bilgilerin temellendirilmesi
The justification of necessary knowledge in al-Jurjânî's thought
MUHAMMED NUR ALİ TABANLI
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HAYRETTİN NEBİ GÜDEKLİ
- Seyyid Şerif Cürcânî'nin Şerhu'l-Mevâkıf'ında varlık düşüncesi
Seyyid Sheriff Jurjani's in Şerhu'l-Mevakif the thought of entity
EŞREF ŞAHİN
- Seyyid Şerif el-Cürcani'nin Şerhu'l-Mevakıf'ında ve Kadı Abdulcebar'ın Şerhu'l Usuli'l Hamse'sinde adalet kavramı
Başlık çevirisi yok
FAHRETTİN KORKMAZ
- Seyyid Şerîf Cürcânî'de cevher ve araz anlayışı
The conception of essence and attribute in Sayyid Sharîf al-Jurjânî
AYŞE KEVSER KOK
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinBolu Abant İzzet Baysal ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KILIÇ ASLAN MAVİL
- Seyyı̇d Şerı̂f Cürcânı̂'nı̇n Şerhu'l-Mevâkıf'ı özelı̇nde hüsün-kubuh meselesı̇
Başlık çevirisi yok
EKREM YILDIZHAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinKocaeli ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ RECAİ ÇETRES