Türk kültüründe şecere geleneği ve Kazak şecereleri
The tradition of genealogy in turkish culture and Kazakh genealogies
- Tez No: 971667
- Danışmanlar: PROF. DR. ZEKERİYA KARADAVUT
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Halk Bilimi (Folklor), Turkish Language and Literature, Folklore
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Akdeniz Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Şecere, bir kişinin ya da ailenin en eski atasından başlayarak kendisine kadar uzanan tüm bireyleri gösteren bir soy çizelgesi, yani soyağacı olarak tanımlanır. Kazak Türkçesinde“Şejire”(шежіре) adıyla bilinen bu anlatılar, Kazak sözlü edebiyatında önemli bir tür olarak yer edinmiş ve uzun yıllar boyunca jırav, akın, şejireşi gibi sözlü gelenek temsilcileri tarafından sözlü olarak aktarılmıştır. Günümüzde ise bu anlatılar büyük ölçüde yazıya geçirilmiş durumdadır. Her ne kadar nesilden nesle aktarılırken çeşitli değişikliklere uğramış olsalar da, şecereler sözlü tarihin en kıymetli kaynaklarından biri olmayı sürdürmektedir. Çalışmamız, Türk kültürünün kadim geleneklerinden biri olan şecerecilik geleneği hem tarihî hem de kültürel yönleriyle ele almakta, özellikle Kazak şecereleri üzerinden Türk dünyasında bu geleneğin işlevini, aktarım biçimlerini ve folklorik katmanlarını irdelemektedir. Şecere, yalnızca biyolojik soy ağacını değil; toplumsal meşruiyeti, kültürel kimliği ve tarihî sürekliliği temsil eden çok katmanlı bir anlatı formudur. Göçebe topluluklar arasında tarih, zaman eksenli değil, şahıs ve mekân eksenli biçimde yapılandığı için şecereler, göçebe Türk toplulukların tarihsel hafızasında merkezi bir rol üstlenmiştir. Mädeni Mura (Kültürel Miras) projesi kapsamında Kazak Türklerinin folklorik mirası 100 ciltlik Babalar Sözi adlı külliyatta toplanmıştır. Bu külliyatın 32, 81 ve 82. ciltleri Kazak şecerelerine ayrılmış olup toplamda 47 şecere metni içermektedir. Çalışmada bu şecereler, içeriksel özelliklerine göre üç ana gruba ayrılmıştır: Türk kökenini işaret eden 14 şecere, Arap kökenine dayandırılan 14 şecere ve doğrudan Kazak topluluklarını temel alan, dış köken vurgusu taşımayan 19 şecere tespit edilmiştir. İncelenen bu 47 Kazak şeceresinde yalnızca soy bilgisi değil, zengin bir folklorik anlatı dünyası da yer almaktadır. Metinlerde; efsane, menkıbe, destan, halk hikâyesi, halk şiiri, atasözü, alkış, kargış, halk hekimliği ve sözlü hukuk kuralları gibi birçok halk edebiyatı türüne ait örnekler tespit edilmiştir. Örnek teşkil etmesi açısından 3 şecere metni Kazak Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.
Özet (Çeviri)
Şecere (genealogy) is defined as a genealogical chart that displays all individuals descending from a person's most ancient ancestor up to the present generation. In Kazakh Turkish, these genealogical narratives are known as Shezhire (шежіре) and have held a significant place in the tradition of Kazakh oral literature. For many generations, they were transmitted orally by traditional storytellers such as zhyrau, aqyn, and shezhireşi. Today, however, most of these narratives have been transcribed into written form. Despite the alterations they may have undergone through generational transmission, genealogies continue to serve as one of the most valuable sources of oral history. This study examines the genealogy tradition—one of the ancient cultural practices of the Turkic world—from both historical and cultural perspectives, focusing particularly on Kazakh genealogies to explore their functions, modes of transmission, and folkloric layers. A şecere is not merely a biological lineage chart; it is a multilayered narrative form that embodies social legitimacy, cultural identity, and historical continuity. Among nomadic communities, history is structured not along a chronological axis but rather around persons and places; thus, genealogies have played a central role in preserving the historical memory of nomadic Turkic peoples. Within the framework of the Mädeni Mura (Cultural Heritage) project, the folkloric legacy of the Kazakh Turks has been compiled into a 100-volume series entitled Babalar Sözi (“The Words of the Ancestors”). Volumes 32, 81, and 82 of this series are dedicated specifically to Kazakh genealogies and contain a total of 47 şecere texts. In this study, these genealogies are categorized into three main groups based on their content: 14 genealogies that indicate Turkic origins, 14 that trace Arab origins, and 19 that focus directly on Kazakh communities without emphasizing any external origin. These 47 genealogical texts contain not only information about lineage but also a rich world of folkloric narrative. Within them, examples of various genres of folk literature—including legends, menkıbes (hagiographic tales), epics, folk tales, folk poetry, proverbs, blessings, curses, folk medicine, and oral legal norms—have been identified. To provide representative examples, three of the genealogies have been translated from Kazakh Turkish into Türkiye Turkish.
Benzer Tezler
- Kazan Oğuznamesi'nin arketipsel sembolizm bağlamında değerlendirilmesi
Evaluation of Kazan Oğuznamesi over archepicsal symbolism
TÜLİN GÜMÜŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıArdahan ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERDOĞAN ALTINKAYNAK
- Sosyo-kültür tarihi bakımından Kırgızlarda tören ve merasimler
Celebrations and ceremonies of the Kyrgyz in terms of socio-cultural history
FERAY OFLAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
TarihKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CENGİZ BUYAR
- Çağdaş Türk resim sanatında kültürel imge kullanımı bağlamında Sabri Berkel
Sabri Berkel in the context of cultural image usage in contemporary Turkish painting art
AYŞE ÖZMAK MERCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Güzel SanatlarAkdeniz ÜniversitesiResim Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖZCAN ÖZKARAKOÇ
- Türk halkbiliminin yazılı kaynakları olarak melhemeler
Melhemes as the written source of Turkish folklore
ŞEREF BOYRAZ
Doktora
Türkçe
2000
Halk Bilimi (Folklor)Hacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. ÖZKUL ÇOBANOĞLU