Yok olma tehlikesi altında bulunan yerleşimlerdeki kültür varlıklarının korunmasına yönelik bir yöntem önerisi - Samsun Vezirköprü örneği
A method proposal for the conservation of cultural heritage in settlements at risk of disappearance: The case of Vezirköprü, Samsun
- Tez No: 971936
- Danışmanlar: PROF. DR. ZELİHA HALE TOKAY
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Koruma ve Restorasyon Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dünya genelinde yaygın biçimde görülen kırsal yerleşimlerin barındırdığı mimari ve kültürel değerlerin yeterince fark edilmemesi, bu alanların korunamamasına ve yüzyılların birikimiyle şekillenmiş geleneksel çevrelerin zamanla bakımsız kalıp yok olmasına neden olmaktadır. Kısıtlı imkânlarla şekillenmiş olan kırsal miras; geçmiş toplumların yaşam biçimlerini, geleneksel üretim yöntemlerini, yapı tekniklerini ve kültürel pratiklerini yansıtması bakımından büyük bir öneme sahiptir. Bu mirasın kaybı, yalnızca fiziksel yapıların yok olmasıyla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda toplumların tarihsel belleğiyle olan bağının zayıflamasına ve kültürel çeşitliliğin azalmasına yol açmaktadır. Gerek ulusal gerekse uluslararası düzeyde kırsal mirasın korunmasına yönelik pek çok öneri geliştirilmiş olsa da, yok olma riski taşıyan kırsal yerleşimlerin korunmasına dair alana özgü, sistematik ve bütüncül bir yöntemin eksikliği dikkat çekmektedir. Bu amaçla, tez çalışmasında“Kırsal Alan ve Yerleşimler”,“Kırsal Miras ve Kırsal Mimarlık Mirası”,“Kırsal Mimarlık Mirasının Korunması”ile“Uluslararası Alanda Kırsal Mimarlık Mirasına Yönelik Koruma Yaklaşımları”başlıkları kapsamlı bir biçimde ele alarak, kırsal yerleşimlerin karşı karşıya olduğu tehditlerin ortadan kaldırılması ve mevcut değerlerin geleceğe taşınabilmesi adına uygulanabilir bir koruma yaklaşımı geliştirilmiştir. Samsun ili Vezirköprü ilçesi, barındırdığı çok katmanlı arkeolojik, mimari ve doğal miras öğeleriyle, kültürel çeşitliliğin sürdürülebilirliği açısından önemli bir potansiyele sahiptir. Ancak, bu mirasın büyük bir kısmı koruma bilincinin yeterince geliştirilememesi nedeniyle zaman içinde ya tahribata uğramış ya da tamamen kaybedilmiştir. Bu durum, bölgenin sahip olduğu kültürel zenginliğin yeterince görünür olmasını engellemiş, koruma ve tanıtım eksiklikleri nedeniyle değerlerin geniş kitleler tarafından fark edilmesini güçleştirmiştir. Oysa söz konusu coğrafya, çok katmanlı tarihsel yapısıyla dikkate değer bir kırsal koruma modelinin uygulanabileceği örnek alanlardan biri olma özelliği taşımaktadır. Bu bağlamda, tarih öncesi dönemlerden Cumhuriyet dönemine kadar uzanan yerleşim izlerine ev sahipliği yapan Vezirköprü ilçesi, kültür turizmi açısından dikkat çeken bir potansiyele sahiptir. Kalkolitik Çağ, Tunç Çağı, Demir Çağı, Helenistik, Roma, Bizans, Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerine ait izler taşıyan yerleşim dokusu; ilçenin tarihî süreklilik ve kültürel özgünlük açısından zengin bir içerik sunduğunu göstermektedir. Ancak, Vezirköprü'nün bu çok yönlü kültürel yapısının, günümüze kadar sistemli biçimde değerlendirilememiş olması, bölgenin hem yerel halk hem de ziyaretçiler açısından yeterli farkındalık düzeyine ulaşamadığını ortaya koymaktadır. Samsun ili Vezirköprü ilçesi, gerek tarihsel birikimi, gerekse geleneksel mimari çeşitliliği ve özgün doğal peyzaj öğeleriyle birlikte değerlendirildiğinde, özellikle yok olma riski taşıyan kırsal miras alanlarının korunması açısından stratejik öneme sahip olduğu görülmektedir. Bu tür özelliklere sahip alanlardaki koruma ve planlama çalışmalarının yalnızca fiziksel varlıklar üzerinden değil; kültürel, doğal ve sosyo-ekonomik unsurları kapsayan bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerekmektedir. Bu nedenle, tez kapsamında temel amaç; Vezirköprü özelinde taşınmaz kültür varlıklarının sürdürülebilirliğini sağlamak üzere uygulanabilir bir koruma ve planlama modeli geliştir olmuş ve ; I. Bölüm'de, çalışmanın amacı, kapsamı ve izlenen yöntemsel yaklaşımın açıklanmasına yer verilmiştir. II. Bölümde, yer kimliği kavramı ve bu kavramın tarihî ve kültürel miras ile olan ilişkisi tartışılmış; yer kimliğinin ulusal ve uluslararası bağlamda geçirdiği kuramsal evrim literatür taramasıyla desteklenmiş ayrıca bu kavramla bağlantılı olarak geliştirilen yasal ve yönetsel çerçeveler değerlendirilmiştir. III. Bölüm, kırsal mimarlık kavramının tanımlanmasına ayrılmıştır. Literatürde kırsal mimarlık kavramına dair yapılan tanımlamalar değerlendirilerek bu alana ilişkin ulusal ve uluslararası düzeyde geçerli olan yasal ve yönetsel çerçeve detaylı biçimde analiz edilmiştir. IV. Bölümde, Samsun ili Vezirköprü ilçesi çok katmanlı yapısıyla birlikte değerlendirilerek ilçeye dair daha önce yürütülmüş bilimsel araştırmalar, koruma ve planlama çalışmaları irdelenmiştir. Ayrıca ilçe merkezinde yer alan sit alanındaki kültürel miras değerleri kapsamlı biçimde analiz edilerek bölgenin potansiyeli ortaya konulmuştur. V. Bölümde ise, Vezirköprü ilçesi kentsel sit alanı sınırları içerisinde yer alan taşınmaz kültür varlıklarının mevcut durumları, özgünlük ilkesi çerçevesinde analiz edilmiştir. Bu kapsamda, alandaki taşınmaz kültür varlıklarının fiziksel durumları ile güncel kullanım biçimlerine ilişkin detaylı değerlendirmeler gerçekleştirilmiştir. Yapılan analizler ile söz konusu yapıların özgün işlevlerini kaybettikten sonraki durumları ve günümüzdeki kullanım şekilleri ve bu süreçte fizikel bütünlüklerini ne ölçüde koruyabildikleri incelenmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda, taşınmaz kültür varlıklarının karşı karşıya bulunduğu temel koruma sorunları ortaya konularak ve bu sorunlara yönelik çözüm stratejilerinin geliştirilmiştir. Bu doğrultuda yalnızca Vezirköprü kentsel sit alanı değil, aynı zamanda korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının yoğun olduğu Türkmen, Oymaağaç, Adatepe ve Köprübaşı köyleri de araştırma kapsamına dâhil edilmiştir. Söz konusu yerleşimler, arkeolojik alanlarla kırsal mimari ögelerin iç içe geçtiği ender örnekler arasında yer almakta olup, bütüncül bir koruma yaklaşımının uygulanabilirliğini test edebilecek nitelikte alanlardır. Bu amaçla geliştirilen yöntem doğrultusunda gerçekleştirilen analizlerle, çalışma alanlarında karşılaşılan koruma sorunları ayrıntılı bir şekilde ortaya konmuştur. Ayrıca, Vezirköprü'de korunması gerekli kültür varlıklarının toplum üzerindeki yansımalarını değerlendirebilmek amacıyla kapsamlı bir anket çalışması yürütülmüştür. Bu çalışma aracılığıyla halkın, koruma sürecine ilişkin tutumları ile farkındalık ve bilinç düzeyleri analiz edilmiş ve elde edilen bulgular doğrultusunda koruma politikalarının toplumsal boyutuna dair değerlendirmeler yapılmıştır. VI. ve Son Bölümde, bu çalışmanın temel amacı olan, Vezirköprü kentsel sit alanı ile seçilmiş olan köylerde tespit edilen yok olma riski altındaki taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına yönelik uygulanabilir hedefler geliştirilmesine yer verilmiştir. Çalışmanın önceki bölümlerinde, Türkiye'deki mevcut koruma mevzuatı ve yerel yönetim yapısı ele alınmış; Vezirköprü özelinde karşılaşılan yönetsel ve fiziksel sorunlara ilişkin durum tespitleri yapılmıştır. Bu tepitlerin sonucunda ise elde edilen bulgular doğrultusunda, Vezirköprü ilçesinin tarihî kimliğini korurken aynı zamanda yaşanabilirliğini artırmaya yönelik müdahale hedefleri ortaya konulmuştur. Sonuç olarak; bu çalışmayla, Vezirköprü ilçe merkezi ile korunması gerekli kırsal mirasın yoğun olarak bulunduğu ilçenin merkeze yakın köylerinde yer alan taşınmaz kültür varlıklarının mevcut durumunun bölgenin gelecekteki gelişimini doğrudan etkileyecek nitelikte bulunduğu, bütüncül bir koruma ve planlama yaklaşımının oluşturulmasının bu sürecin vazgeçilmez ön koşulu olduğu belgelenmiştir. Bu doğrultuda, çalışma sahası içinde yer alan taşınmaz kültür varlıklarının sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik olarak, bütüncül ve ortak bir anlayışla yürütülmesi öngörülen koruma ve planlama sürecinde benimsenebilecek temel ilkeler ortaya konulmuştur. Saha çalışmaları ve belgelemelere dayalı olarak tanımlanan sorunlar ile önerilen çözüm stratejileri, sonuç bölümünde ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
Özet (Çeviri)
The insufficient recognition of the architectural and cultural values embedded in rural settlements, which are widely observed across the world, has led to the failure of their preservation and the gradual neglect and disappearance of traditional environments shaped by centuries of accumulated knowledge. Rural heritage, shaped with limited resources, holds significant importance as it reflects the lifestyles of past societies, their traditional production methods, construction techniques, and cultural practices. The loss of this heritage not only entails the physical disappearance of buildings but also weakens the connection with societies' historical memory and diminishes cultural diversity. Although numerous recommendations have been developed at both national and international levels for the preservation of rural heritage, the lack of context-specific, systematic, and integrated methods for safeguarding endangered rural settlements remains a critical gap. To address this issue, this dissertation examines the subjects of Rural Areas and Settlements, Rural Heritage and Rural Architectural Heritage, Conservation of Rural Architectural Heritage, and International Approaches to the Conservation of Rural Architectural Heritage. These discussions aim to develop a feasible conservation approach for eliminating threats faced by rural settlements and ensuring the transmission of existing values to future generations. The Vezirköprü district of Samsun province, with its multilayered archaeological, architectural, and natural heritage, presents significant potential for sustaining cultural diversity. However, much of this heritage has been either damaged or lost due to insufficient awareness of conservation, which has limited the visibility of the district's cultural richness and hindered its recognition by wider audiences. Yet, this geography, with its multilayered historical fabric, represents one of the notable case study areas where an integrated rural conservation model can be applied. In this context, Vezirköprü, which hosts settlement traces from prehistoric periods to the Republican era, possesses remarkable potential for cultural tourism. The settlement fabric, which bears imprints from the Chalcolithic, Bronze, and Iron Ages, as well as the Hellenistic, Roman, Byzantine, Seljuk, Beylik, and Ottoman periods, demonstrates the district's richness in terms of historical continuity and cultural authenticity. However, the multidimensional cultural structure of Vezirköprü has not been systematically evaluated to date, resulting in insufficient awareness among both local communities and visitors. Considering its historical accumulation, traditional architectural diversity, and unique natural landscape elements, the Vezirköprü district holds strategic importance for the conservation of rural heritage areas at risk of disappearance. Conservation and planning efforts in such areas must adopt a holistic approach, addressing not only physical assets but also cultural, natural, and socio-economic dimensions. Accordingly, the main objective of this dissertation is to develop a practical conservation and planning model to ensure the sustainability of immovable cultural assets in Vezirköprü. Chapter I presents the purpose, scope, and methodological framework of the study. Chapter II discusses the concept of place identity and its relationship with historical and cultural heritage, exploring its theoretical evolution within national and international contexts, alongside related legal and administrative frameworks. Chapter III focuses on defining the concept of rural architecture, reviewing definitions from the literature and analyzing relevant legal and administrative frameworks at both national and international levels. Chapter IV evaluates the multilayered structure of Vezirköprü through previous research, conservation, and planning efforts, and analyzes the cultural heritage values within the urban conservation area of the district center. Chapter V examines the current condition of immovable cultural assets within the urban conservation area of Vezirköprü, assessing them through the principle of authenticity and evaluating their physical states and current uses. This analysis also considers the extent to which these structures have retained their physical integrity after losing their original functions. Within this framework, not only the urban conservation area but also the villages of Türkmen, Oymaağaç, Adatepe, and Köprübaşı, where immovable cultural assets are concentrated, were included in the scope of research. These settlements, where archaeological sites and rural architectural elements coexist, provide rare examples for testing the applicability of integrated conservation approaches. Comprehensive surveys were also conducted to evaluate public perceptions of cultural heritage conservation, measuring local attitudes, awareness, and consciousness levels, thereby addressing the social dimension of conservation policies. In the final chapter, strategies are proposed for the conservation of endangered immovable cultural assets within the urban conservation area of Vezirköprü and the selected villages. The findings reveal that the existing condition of immovable cultural assets in the district center and nearby villages directly affects the future development of the region. Thus, establishing an integrated conservation and planning approach is an essential prerequisite. Based on the identified issues and proposed solutions, this study emphasizes that safeguarding the historical identity of Vezirköprü while enhancing its livability requires comprehensive strategies. The defined problems and proposed solutions, grounded in field studies and documentation, are discussed in detail in the conclusion.
Benzer Tezler
- Edirne Keşan Çamlıca köyü kırsal mimari mirasının incelenmesi ve koruma önerileri
Investigation of the rural architectural heritage of Edirne Keşan Çamlica village and conservation suggestions
TAHSİN AYKUT ÇETİNMAKAS
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
MimarlıkTrakya ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TÜLAY CANITEZ
- Çorum ili İskilip ilçesi kırsal mimarlık mirasında yardımcı mekanlar: Müştemilatlar
The assistant places of rural architecture in İskilip district of Çorum: Outbuildings
ÖZLEM BALKOCA
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
MimarlıkGazi ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖZLEM SAĞIROĞLU DEMİRCİ
DOÇ. DR. CAN GÜNGÖR
- Çoruh Vadisi'nde bulunan zerdali (Prunus armeniaca L.)genotiplerinin moleküler karakterizasyonu
Molecular characterization of wild apricot (Prunus armeniaca L.) genotypes in Çoruh Valley
FATMA HANAY DOĞAN
- Pazar puroluk tütününde farklı eksplant kaynakları kullanılarak in vitro çoğaltım olanaklarının araştırılması
Investigation of in vitro propagation capabilities of Pazar cigar tobacco using different explant sources
FAHRİ CAN AKTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
ZiraatRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTarla Bitkileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FATİH SEYİS
- Helianthemum germanicopolitanum Bornm.'un in vitro çoğaltımı
In vitro propagation of Helianthemum germanicopolitanum Bornm
EMİNE KAPDAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
BiyoteknolojiÇankırı Karatekin ÜniversitesiBiyoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET SEZGİN