Mimari deneyimin nörobilimsel çözümlemesi: Üçüncül mekanlarda estetik algı
Neuroscientific analysis of architectural experience: Aesthetic perception in third places
- Tez No: 973338
- Danışmanlar: DOÇ. DR. FERİDE PINAR ARABACIOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mimari Tasarım Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Mimarlık, yalnızca fiziksel çevreyi biçimlendirme işi değildir; aynı zamanda insan zihninde estetik, duygusal ve bilişsel düzeylerde yankı uyandıran deneyimlerin üretimidir. Son yıllarda mimarlıkla sinirbilim arasındaki ilişkiyi anlamaya yönelik artan ilgi, özellikle estetik algının nörolojik temellerini araştıran nöroestetik alanının mimari bağlamda yeniden düşünülmesine yol açmıştır. Bu disiplinlerarası yaklaşım, görsel uyaranların beyindeki etkilerini anlamaya çalışırken; duyusal-motor tepkilerden duygusal değerlendirmelere ve anlam üretimine uzanan karmaşık bir süreci kapsar. Estetik deneyim, yalnızca görsel ya da biçimsel bir algılamayla sınırlı kalmaz. Beynin içsel işleyişine dair önemli ipuçları sunan Varsayılan Durum Ağı“VDA”(Default Mode Network ,DMN) gibi sinirsel ağlarla da yakından ilişkilidir. VDA, bireyin hayal kurarken, geçmişi anımsarken, geleceğe dair senaryolar üretirken ya da öz-yansıtma süreçlerine daldığında aktif hale gelen bir ağdır. Mimari mekanla kurulan estetik ilişki bu nedenle yalnızca dış dünyaya dair bir algı değil; aynı zamanda kişinin içsel dünyasında yankı bulan bir zihinsel deneyimdir. Bu çerçevede, üçüncül mekanlar olarak adlandırılan ve günlük yaşamda karşılaşmaların, sosyalleşmenin ve bireysel varoluşun yeniden şekillendiği yarı kamusal alanlar, VDA'nın desteklediği bilişsel süreçler açısından büyük bir potansiyele sahiptir. Bu tür mekanlar, bireyin hem toplumsal bağlarını güçlendirdiği hem de zihinsel olarak gevşeyip kendi iç dünyasıyla bağlantı kurabildiği alanlar olarak öne çıkar. Nöroestetik bakış açısıyla değerlendirildiğinde, üçüncül mekanların estetik nitelikleri; mekansal tasarımın insan zihni üzerindeki etkilerini çözümlemeye katkı sunar. Özellikle büyüleyicilik (fascination), tutarlılık (coherence) ve ev hissi (hominess) gibi nitelikler hem VDA'nın etkinleşmesini kolaylaştırmakta hem de mimari deneyimin duygusal ve zihinsel boyutlarını zenginleştirmektedir. Bu kavramlar üzerinden şekillenen tasarım kararları, bireyde zihinsel açıklık, güven hissi ve anlamlı bir mekan deneyimi oluşmasını destekleyebilir. Bu çalışma, mimarlığı yalnızca bir inşa faaliyeti olarak değil, aynı zamanda nörolojik temelli estetik deneyimin bir üretim zemini olarak ele almaktadır. Nöroestetik kuramları, VDA'nın bilişsel rolü ve üçüncül mekanların sosyal ve psikolojik işlevleri arasındaki kesişimleri inceleyerek, mimari tasarımın sinirbilim bağlamında yeniden düşünülmesine katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
Architecture is not merely the act of shaping physical surroundings; it is also the production of experiences that resonate with the human mind on aesthetic, emotional, and cognitive levels. In recent years, growing interest in the intersection between architecture and neuroscience has brought renewed attention to neuroaesthetics, a field that investigates the neural foundations of aesthetic perception. As an interdisciplinary domain, neuroaesthetics explores the effects of visual stimuli on the brain, encompassing complex processes such as sensorimotor responses, emotional appraisal, and meaning-making. Aesthetic experience is far from being a purely visual or formal perception; it is closely linked to the brain's internal networks—especially the Default Mode Network (DMN). This network becomes active during mental states such as daydreaming, recalling the past, envisioning the future, or engaging in self-reflection. Thus, the relationship between a person and an architectural space is not merely a response to external form—it is also an introspective experience shaped by DMN activity. Within this framework, third places—semi-public environments that host everyday encounters, social interactions, and self-reconstruction—hold particular significance. These spaces offer fertile ground for the cognitive and emotional processes supported by the DMN. They occupy a unique intersection where individual and collective belonging, aesthetic pleasure, and mental relaxation converge. From a neuroaesthetic perspective, the qualities of third places provide valuable insight into how environmental design influences the human mind. Concepts such as fascination, coherence, and hominess are especially relevant, as they align both with the functional characteristics of the DMN and with the layered structure of aesthetic experience. Spatial arrangements guided by these qualities can enhance mental clarity, emotional balance, and a sense of personal meaning in users. This study approaches architecture not only as a physical act of construction, but as a domain for producing neurologically grounded aesthetic experiences. By exploring the intersections between neuroaesthetic theory, DMN activation, and third place design, it aims to offer a new perspective on architectural practice—one rooted in an understanding of the brain's inner workings.
Benzer Tezler
- Improving architectural design creativity through rule-based representations in digital game environment
Dijital oyun ortamlarında kural-tabanlı temsiller aracılığıyla mimari tasarım yaratıcılığını geliştirme
BETÜL UYAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEVİL YAZICI
- Implıcıt dımensıons of empathy ın the perceptıon and creatıon of archıtectural space
Mimarı mekanın algılanması ve yaratılmasında empatinin örtük boyutları
ELİF AKTAŞ YANAŞ
Doktora
İngilizce
2025
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiBilişim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. LEMAN FİGEN GÜL
- Yerel yerleşmelerde nöromimari bir deneyim: Çamlıhemşin'de karşılaştırmalı duygu analizi
A neuroarchitectural experience in vernacular settlements: Comparative emotion analysis in Çamlihemşin
EVŞEN YETİM
Doktora
Türkçe
2024
MimarlıkKaradeniz Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DERYA ELMALI ŞEN
- Evaluating the users' emotional-perceptual experience of place and environmental preferences: Neuro-architecture approach
Kullanıcıların duygusal-algısal mekan deneyiminin ve çevresel tercihlerinin değerlendirilmesi: Nöro-mimari yaklaşım
NAVID KHALEGHIMOGHADDAM
Doktora
İngilizce
2020
MimarlıkSelçuk ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HAVVA ALKAN BALA
DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜZİN ÖZMEN
- Mekânsal gerçekliğin dönüşüm halleri: Ücra zihinlerin ücra mekânları
Transforming states of spatial reality: Extreme spaces of extreme minds
HÜLYA YAVAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İFFET HÜLYA ARI