1980 sonrası Türkiye'de ayçiçek tohumu ve yağı üretimindeki değişimler: Yapısal kırılmalar, eğilimler ve gelecek tahminleri
Changes in sunflower seed and oil production in Türkiye since 1980: structural breaks, trends and future forecasts
- Tez No: 975988
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMED ALİ PALABIÇAK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Ziraat, Ekonometri, Ekonomi, Agriculture, Econometrics, Economics
- Anahtar Kelimeler: Ayçiçek yağı, Değişim analizi, Ekonomik analiz, Gıda tüketimi, Üretim yeri, İstatistiksel analiz, Sunflower oil, Change analysis, Economic analysis, Food consumption, Production place, Statistical analysis
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Harran Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tarım Ekonomisi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Beslenme seviyesi ve gıda arz güvenliği, günümüzde ülkelerin kalkınmışlık düzeylerini ortaya koyan temel göstergeler arasında yer almaktadır. Bitkisel yağlar, yalnızca sağlıklı ve dengeli bir beslenme için değil, aynı zamanda sanayi ve dış ticaret açısından da stratejik bir değer taşımaktadır. Türkiye'de bitkisel yağ ihtiyacını karşılamada en önemli kaynaklardan biri olan ayçiçeği (Helianthus annuus L.), hem tarımsal üretimde hem de dış ticaret dengelerinde belirleyici bir ürün konumundadır. Ülkemizde yağlık ayçiçeği tohumlarına destekleme primi ilk olarak 1989 yılında uygulanmaya başlamıştır. Bu destek, yağlık ayçiçeği üretimini teşvik etmek ve bitkisel yağ açığını azaltmak amacıyla hayata geçirilmiştir. Ancak 2006 yılında, yağlık ayçiçeği daha da önemsenerek“stratejik ürün”statüsüne alınmış ve destekleme miktarları artırılmıştır. Bu dönemde özellikle yağlık ayçiçeği tohumu için verilen primler yükseltilmiş, üretim ve ekim alanlarının genişletilmesi hedeflenmiştir. Türkiye'de yıllık ayçiçeği üretimi yaklaşık 2,3-2,5 milyon ton civarındadır. Üretilen ayçiçeğinin büyük çoğunluğu, yaklaşık %85-90 oranında, yağlık olarak değerlendirilmektedir; geri kalan kısmı ise çerezlik olarak kullanılmaktadır. Artan nüfus ve tüketim talebi karşısında mevcut üretim düzeyi yetersiz kalmakta ve önemli miktarda ham yağ ve yağlık tohum ithalatı yapılmak zorunda kalınmaktadır. Ayçiçeği üretim kapasitesinin artırılması ve sürdürülebilir bir üretim yapısının oluşturulması, dışa bağımlılığı azaltmak ve gıda güvencesini sağlamak bakımından kritik önem taşımaktadır. Bu tezde, uluslararası bazda 1980 yılından başlayarak 2023 yılına kadar ayçiçeği tohumu ve ayçiçek yağı üretim, ithalat ve ihracat verileri detaylı biçimde analiz edilmiştir. Ayrıca 2022 yılında başlayan Rusya–Ukrayna savaşının ve bu süreçte gündeme gelen tahıl koridoru etkisinin, küresel ve Türkiye özelinde ayçiçeği dış ticaretine yansımaları değerlendirilmiş; savaş öncesi dönem (2019-2021) ile savaş yılları (2022-2023) karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Ulusal bazda ise 1991-2023 yılları arasında ayçiçeği tohumu ve ayçiçek yağı üretim, ithalat ve ihracat verileri ele alınmıştır. Gelecek öngörüsü olarak 2023 yılı sonrası 5 yıl için analizler yapılmıştır. Çalışmada trend analizi ve Box-Jenkins (ARIMA) modeli kullanılarak gelecek tahminleri yapılmış; TÜİK ve FAO gibi veri kaynaklarının istatistiklerinden yararlanılmıştır. Araştırma sonuçları, mevcut üretim seviyesinin artan talebi kısa vadede karşılamasının zor olduğunu, çözümün ise ithalat politikalarında aşamalı değişiklikler yapılması ve yerli üretimin uygun devlet politikaları ile güçlü bir şekilde desteklenmesiyle mümkün olacağını göstermektedir. Uygulanacak desteklerin etkinliğinin artırılması için üretici profilinin ve saha koşullarının dikkate alınması, denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi ve kaynak kullanımında verimliliğin sağlanması gerekmektedir. Böylece yağlık tohum üretimi ve bitkisel yağ arzında daha güçlü ve kalıcı bir yapı tesis edilebilir.
Özet (Çeviri)
Nutrition levels and food supply security are among the fundamental indicators that reveal the development levels of countries today. Vegetable oils hold strategic value not only for healthy and balanced nutrition but also for industry and foreign trade. In Turkey, one of the most important sources for meeting the need for vegetable oils is sunflower (Helianthus annuus L.), which occupies a decisive position both in agricultural production and in foreign trade balances. In our country, support premiums for oilseed sunflowers were first implemented in 1989. This support was introduced to encourage sunflower production and to reduce the vegetable oil deficit. However, in 2006, oilseed sunflower was further emphasized, granted the status of a“strategic product,”and the level of support was increased. During this period, premiums provided specifically for oilseed sunflower were raised, with the aim of expanding production and cultivation areas. Turkey's annual sunflower production is approximately 2.3–2.5 million tons. The vast majority of this production, about 85–90%, is utilized as oilseed, while the remaining part is consumed as confectionery sunflower seeds. Given the growing population and rising consumption demand, current production levels remain insufficient, making it necessary to import significant amounts of crude oil and oilseeds. Increasing sunflower production capacity and establishing a sustainable production structure are critically important for reducing external dependency and ensuring food security. In this thesis, global data on sunflower seeds and sunflower oil production, imports, and exports from 1980 to 2023 were analyzed in detail. In addition, the effects of the Russia–Ukraine war, which began in 2022, and the related grain corridor impact on sunflower foreign trade were evaluated, with a comparative analysis of the pre-war period (2019–2021) and the war years (2022–2023). At the national level, sunflower seed and sunflower oil production, imports, and exports in Turkey between 1991 and 2023 were examined. As a future projection, analyses were carried out for the five years following 2023. In the study, trend analysis and the Box–Jenkins (ARIMA) model were employed to make forecasts, using statistical data from sources such as TÜİK and FAO. The research results demonstrate that current production levels are unlikely to meet increasing demand in the short term. The solution lies in gradual changes in import policies and strong support for domestic production through appropriate state policies. To enhance the effectiveness of support measures, it is necessary to take into account producer profiles and field conditions, strengthen monitoring mechanisms, and ensure efficiency in resource use. In this way, a stronger and more sustainable structure in oilseed production and vegetable oil supply can be established.
Benzer Tezler
- Trakya Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği'nin ekonomik yapısı ve kooperatif-ortak ilişkisi
Başlık çevirisi yok
GÜLGÜN KARAHALİL
- 1980 sonrası Türk romanında aydın göçü
Intellectual migration in Turkish novel after 1980
PINAR ALÇİÇEK
Doktora
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SELMA BAŞ
- Ayçiçeği mildiyösü (plasmopara helianthi novot)'nde hastalık oluşumu ve buna etkili faktörler üzerinde araştırmalar
Studies on the pathogenesis of the Sunflower downy mildew (Plasmopara helianthi novot.) and the factors effecting the disease severity)
EMİN ONAN
- 1980 sonrası Türkiye'de görülen islami canlanma üzerine bir araştırma
Başlık çevirisi yok
PETEK YURTSEVEN (KABAKCI)
- 1980 sonrası Türkiye'de iktisat politikaları
Başlık çevirisi yok
HATİCE ÇAVLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1989
EkonomiMarmara Üniversitesiİktisadi Gelişme ve Uluslararası İktisat Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MUSTAFA PİRİLİ