İran Ehl-i Hak Tanbûrunda kullanılan icra tekniklerinin Anadolu sazına aktarımı
The transfer of performance techniques used in the Iranian Ahl-e Haqq to the Anatolian saz
- Tez No: 978148
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SİNAN AYYILDIZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Müzik, Music
- Anahtar Kelimeler: İran Ehl-i Hak Tanbûru, Pençe Tekniği, Pençe Kalıbı, bağlama, saz, Iranian Ahl-e Haqq Tanbûr, Pence Technique, Pence Pattern, baglama, saz
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Müzik ve Güzel Sanatlar Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Çalgı Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Çalgı Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İran Ehl-i Hak Tânbur Sazı kökleri çok eski tarihlere dayanan bir çalgıdır. Bu çalgıda özellikle sağ el icra tekniklerinin (pençe tekniklerinin) zengin uygulama biçimlerine rastlanmaktadır. Bu çalgıdaki sol el icra teknikleri Anadolu Sazında uygulanan icra teknikleri ile benzeşmekte olsa da her iki sazdaki sağ el icra teknikleri uygulama biçimleri ve pençe kalıpları açısından ciddi farklılar göstermektedir. Bu çalışma, Ehli Hak (Yârsân) topluluğuna özgü tanbûr icrasında karşılaşılan pençe (sağ el) tekniklerinin ve bu tekniklerin çeşitli uygulama biçimleri sonucunda ortaya çıkan pençe kalıplarının tespitinin, analizinin ve tasnifinin yapılmasını amaçlayan bir yüksek lisans tezidir. Araştırmanın ilk bölümünde, çalışmanın amacı, kapsamı, yöntemi, temel kavramları, kullanılan terimler ve notasyon tercihleri ayrıntılı şekilde açıklanmıştır. Evren ve örneklem başlığı altında, analiz edilen tanbûr icracılarının seçilme gerekçeleri ve kaynak kayıtları ortaya konmuştur. Kuramsal arka plan ve organoloji bölümünde, Ehl-i Hak inancının temel özellikleri, tanbûrun bu inançtaki tarihsel ve kültürel rolü, tanbûr teriminin etimolojisi, enstrümanın tarihsel gelişimi, gövde ve sap yapısı, kullanılan malzemeler, tel ve akort sistemleri, perde dizilimi, yapım teknikleri ve geleneksel icra ortamları detaylı olarak ele alınmıştır. Tanbûrda uygulanan icra teknikleri ve notasyonu başlığı altında; pençe tekniklerinin tarihi gelişimi, bölgesel farklılıklar, rast ve çep gibi temel vuruş türleriyle birlikte, tekli, ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili ve daha fazla vuruştan oluşan tüm pençe kalıplarının fiziksel uygulamaları, parmak kombinasyonları ve bölgesel kullanımları örneklerle açıklanmıştır. Bütün bu pençe kalıpları, uygulama örnekleri, fotoğraflar, nota sembolleri ve karekodlarla erişilebilen videolarla desteklenmiştir. Ayrıca, kullanılan notasyon sistemlerinin avantajları ve sınırlılıkları, çalışmada tercih edilen sembolizasyon ve analiz yöntemleriyle birlikte sunulmuştur. Teknik analiz ve uygulama bölümünde, Ali Akbar Moradi, Kaykhosro Pournazeri, Sohrab Pournazeri, Seyyed Arash Shahriyari ve Seyyed Khalil Alinejad gibi önemli tanbûr icracılarının solo ve toplu performanslarından elde edilen pençe teknikleri ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Analizler; sağ el vuruş kombinasyonları, ölçü yapıları, tempo değişimleri ve icracıların yorum farklılıkları üzerinden gerçekleştirilmiştir. Bu bulgular, notasyon örnekleriyle sunulmuştur. Tanbûrdaki pençe teknikleri ve pençe kalıplarının Anadolu sazı icrasına aktarımı kapsamında; aşağı ve yukarı yönlü tekil mızrap vuruşlarının, takma mızrap vuruşlarının, sürüklemeli mızrap vuruşlarının ve çoklu mızrap vuruşlarının tamamı pençe tekniğiyle uyarlanmış, her bir mızrap vuruşu tipi farklı yaklaşımlarla teknik ve müzikal açıdan değerlendirilmiştir. Sonuç ve öneriler bölümünde, Ehl-i Hak tanbûrunda kullanılan pençe tekniklerinin ve pençe kalıplarının Anadolu sazı icrasına aktarımıyla ilgili ulaşılan bulgular ayrıntılı olarak değerlendirilmiş; bu bulguların müzik eğitimi, icra süreçleri, aranjman yaklaşımları ve etnomüzikolojik çerçevedeki yansımaları ile alana yönelik önerilere kapsamlı şekilde yer verilmiştir.
Özet (Çeviri)
The Iranian Ehl-i Hak Tanbûr is a musical instrument with roots dating back to ancient times. In this instrument, particularly the right-hand playing techniques (pençe techniques) exhibit a rich variety of applications. While the left-hand techniques used in this instrument bear similarities to those employed in the Anatolian saz, the righthand techniques and the implementation of pençe patterns in both instruments show significant differences. This master's thesis aims to identify, analyze, and classify the pençe (right-hand) techniques encountered in the performance of the Tanbûr specific to the Ehl-i Hak (Yârsân) community, as well as the pençe patterns that emerge through various forms of application of these techniques. In the first section of the research, the purpose, scope, methodology, fundamental concepts, preferred terminology, and notation choices are explained in detail. Under the section on population and sampling, the selection criteria for the analyzed Tanbûr performers and the sources of the recorded materials are presented. In the section on theoretical background and organology, the fundamental characteristics of the Ehl-i Hak faith, the historical and cultural role of the Tanbûr within this belief system, the etymology of the term“Tanbûr,”its historical development, body and neck structure, construction materials, string and tuning systems, fret arrangement, construction techniques, and traditional performance contexts are examined in detail. Within the chapter on performance techniques and notation in the Tanbûr, the historical development of pençe techniques, regional differences, main stroke types such as“rast”and“çep,”as well as the physical application, finger combinations, and regional usage of all pençe patterns—comprising single, double, triple, quadruple, quintuple, sextuple, septuple, and higher-order strokes—are explained with examples. All these pençe patterns are supported by practice examples, photographs, notation symbols, and videos accessible via QR codes. Furthermore, the advantages and limitations of the notation systems used, together with the chosen symbolization and analytical approaches, are presented. In the technical analysis and application section, the pençe techniques identified from the solo and group performances of prominent Tanbûr performers such as Ali Akbar Moradi, Kaykhosro Pournazeri, Sohrab Pournazeri, Seyyed Arash Shahriyari, and Seyyed Khalil Alinejad are examined in detail. The analyses are carried out by considering right-hand stroke combinations, metric structures, tempo variations, and interpretive differences among performers. These findings are presented with notation examples. In the context of adapting the Tanbûr's pençe techniques and pençe patterns to Anatolian instruments, all types of strokes—including upward and downward single strokes,“takma”(attached) strokes, sliding strokes, and multiple strokes—have been adapted with the pençe technique, and each stroke type has been evaluated from technical and musical perspectives through various approaches. In the conclusion and recommendations section, the findings regarding the adaptation of the pençe techniques and pençe patterns from the Ehl-i Hak Tanbûr to Anatolian xxx instruments are thoroughly evaluated; the contributions of these findings to music education, performance processes, arrangement approaches, and their reflections within an ethnomusicological framework, as well as comprehensive recommendations for the field, are presented.
Benzer Tezler
- Bir halk çalgısının sosyal ve kültürel kimlik bağlamında incelenmesi: Ehl-i hak'ın kutsal sazı tanbur
An examination of a folk instrument in the context of its social and cultural identity: The sacred tanbur of the Ahl-i haqq
URUM ULAŞ ÖZDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
MüzikYıldız Teknik ÜniversitesiSanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
PROF. RUHİ AYANGİL
- İran'daki Ehl-i Hak Türkleri
Ahl-e Haqq Turkish of Iran
İBRAHİM KARACA
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
TarihErciyes ÜniversitesiGenel Türk Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDULKADİR YUVALI
- Yâresânîlik (Ehl-i hak) ve yâresânîlikte tasavvufî unsurlar
Yarsanism (Ahle haq) and mystical elements in yarissanity
ABDULLAH İDARE
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDURRAHİM ALKIŞ
- Ehl-i Hak: Tarihsel süreç ve temel prensipler
Ahl-i Hak: Historical process and basic principles
ÜMRAN ADAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinDokuz Eylül ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET İLHAN